Көпчүлүк заманбап изилдөөчүлөрдүн пикиринде, дүйнөдөгү эң алгачкы эксперимент жасоочу — араб окумуштуусу Хасан Ибн аль-Хайсам болгон. Ал болжол менен 965-жылы азыркы Ирак аймагында төрөлгөн жана алгебра, химия, астрономия сыяктуу илим тармактарын изилдеген.
Анын калемине Андромеда галактикасы тууралуу эң алгачкы жазма таандык деп эсептелет. Бул галактика Жерден 2,5 миллион жыл алыстыкта жайгашкан.
Хасан Ибн аль-Хайсам оптика тармагында Исаак Ньютондон бир нече кылым мурда иш алып барып, жарыкты анын курамдык түстөрүнө бөлүп, сынуу мыйзамдарын ачкан. Ал адамдар көздөрүнөн жарык чыгарып көрөт деген түшүнүктү илимий жол менен жокко чыгарган. Акыры, ал күн жана ай тутулууларын кылдат изилдеп, Айдын түнкү асмандагы кыймылын сүрөттөп берген.
Ибн аль-Хайсамды көп учурда «илимий методдун атасы» деп аташат. Ал байкоо, гипотеза коюу, эксперимент жүргүзүү жана жыйынтык чыгаруу сыяктуу этаптарды колдонгон. Бул ыкма кийинчерээк Галилей, Ньютон жана башка европалык илимпоздор тарабынан кеңири колдонулган.
Анын эң белгилүү эмгеги — «Китаб аль-Маназир» (Книга об оптике). Бул эмгекте ал:
• Көздүн түзүлүшүн сүрөттөгөн
• Жарык көздөн чыгат деген Платон менен Евклиддин теориясын четке каккан
• Жарык — көзгө көрүнгөн нерселерден келип түшөт деген жаңы теорияны сунуштаган
• Камера-обскураны колдонуп, жарыктын түз сызык менен таралышын далилдеген
Бул эмгек XII кылымда латынчага которулуп, Европадагы оптика илиминин өнүгүшүнө чоң түрткү берген.
Ибн аль-Хайсам Евклиддин постулаттарын талдап, геометриялык далилдерди сунуштаган;
Квадратура, парабола, гипербола, магикалык квадрат сыяктуу темаларда эмгектер жазган;
4-даражадагы теңдемелерди геометриялык ыкма менен чечүүгө аракет кылган.
Ал Айдын жарыгы, күн тутулуу, түстөрдүн сынуусу, жарыктын ылдамдыгы сыяктуу темаларды изилдеген. Айрым эмгектеринде жарыктын ылдамдыгы чексиз эмес экенин болжолдогон — бул идея кийинчерээк Эйнштейндин теорияларына үндөш келет.
Ибн аль-Хайсамдын эмгектери — азыркы илимдин пайдубалы. Анын ыкмалары, көз караштары жана эксперименттери бүгүнкү күндө да актуалдуу.