КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН ЖЕТИШКЕНДИКТЕРИ

Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын 2015–2025-жылдардагы ачылыштары жана маанилүү жетишкендиктери

I

• 1975-жылы академик П. И. Чалов жана профессор В. В. Чердынцев тарабынан Уран-234 жана Уран-238 изотопторунун табигый бөлүнүү көрүнүшү ачылган. Бул ачылыш радиоактивдүү катарлардын бардык изотопторунун табигый шарттардагы бөлүнүү мыйзамченемдүүлүктөрүн аныктоого өбөлгө түзүп, урандык чийки затты издөөдө радиоактивдүү аномалияларды чечмелөөнүн жаңы ыкмасын иштеп чыгууга мүмкүндүк берди. Уран-234түн ашыкча көлөмү менен мүнөздөлгөн тең салмаксыз уран геологиялык убакытты өлчөөнүн жаңы ыкмасы катары, океандык түзүлүштөрдү даталоо үчүн колдонулган.

• 1982-жылы академик О. Д. Алимовдун жетекчилиги астында «Венера-13» жана «Венера-14» космостук илимий эксперименттеринде колдонулган топурак алуу үчүн буроо жабдуулары иштелип чыккан. Алардын жардамы менен алгач ирет Айдын топурагын бургулоо жана химиялык курамын талдоо жүргүзүлгөн.

• 1986-жылы руда эмес пайдалуу кендердин (Чаткал) жана титан-магнетит рудаларынын (Талас) кен байлыктарынын жаңы кен жайлары ачылган

• 1987-жылы Ж. Жээнбаевдин жетекчилиги астында эки агымдуу плазматрон ДГП-50 негизинде түзүлгөн «Нур» аттуу спектралдык анализ үчүн арналган жабдуу иштелип чыгып, ишке киргизилген. Анын конструкциялык өзгөчөлүктөрү жабдууну жүздөгөн саат бою үзгүлтүксүз иштетүүгө мүмкүндүк берет. Бул ыкма анализ үчүн үлгү даярдоого кеткен убакытты кыскартып, булгануу жана үлгүлөрдү ажыратууда кетүүчү системалуу катачылыктарды жоюуга жардам берет.

• 1991–2002-жылдары Саймалуу-Таш петроглифтери боюнча комплекстүү изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Бул эстелик Борбордук Азиядагы жана дүйнөдөгү эң ири петроглифтер жыйнагына кирет. Ал Фергана кырка тоосунун чыгыш капталында жайгашып, 90 000ден ашуун сүрөттөрдү камтыйт. Алар ар кандай тарыхый доорлорго таандык: эң байыркылары биздин заманга чейин III–I миң жылдыкка, ал эми эң акыркылары биздин заманга чейин I–VIII кылымдарга тиешелүү. Сүрөттөр ар түрдүү темаларда болуп, байыркы адамдардын диний ишенимдерин жана дүйнө таанымын чагылдырат.

• Кыргыз ССР Илимдер академиясынын окумуштууларынын катышуусу менен төмөнкү карталар түзүлгөн: Дүйнөнүн тектоникалык картасы, континенттердин докембрий тектоникасы, СССРдин тектоникалык карталары, Азиянын метаморфизм картасы, СССРдин метаморфикалык поястарынын картасы, Орто Азиянын чыгыш бөлүгүндөгү метаморфикалык фациялардын картасы, Орто Азиянын, Казакстандын жана Кыргызстандын геологиялык жана тектоникалык карталары, СССРдин геодинамикалык картасы, Кыргыз ССРинин тектоникалык картасы.

• Академик А. Б. Бакиров тарабынан бардык системаларга – физикалык, биологиялык жана социалдык – тиешелүү болгон «Системалардын эки тараптуулугунун үзгүлтүксүз байланышынын мыйзамы» ачылган. Бул мыйзам ааламдын жалпы-фундаменталдык мыйзамдарынын катарына кирет.

• Академик А. А. Борубаев тарабынан «Абсолюттун орун алмаштыруу операциясынын, бирдиктүү мейкиндикти толуктоо жана кеңейтүү касиети» аттуу ачылыш жасалган. Виртуалдык объекттердин чекиттери үчүн функционалдык мамилелер аркылуу өзгөрүүчү этиштердин математикалык моделдери түзүлгөн.

II

Мамлекеттик сыйлыктар менен сыйланган

иштеп чыгуулардын тизмеси:

а) СССР – радиофизика тармагындагы иштеп чыгуулар үчүн (1984-ж.);

б) Кыргыз Республикасы – төмөнкү тармактар боюнча:

• төмөнкү температуралуу плазма физикасы (1992-ж.),
• ядролук геофизика (1994-ж.),
• катуу заттардын физикасы (2000-ж.),
• теориялык физика (2002-ж.),
• радиофизика жана санарип радиорелейдик байланыш (2004-ж.),
• була-оптикалык байланыш линиялары жана заманбап спутниктүү технологиялар негизинде кыргыз илимий жана билим берүү компьютердик тармагын түзүү (2004-ж.),
• композициялык материалдарды иштеп чыгуу (2010-ж.).
• Кыргыз адабиятынын тарыхынын 10 томдугу — алардын актуалдуулугу жана жаңычыл ыкмасы эске алынган эмгек.

III

Кыргыз Республикасы үчүн колдонмо мааниге ээ илимий жыйынтыктар
(патенттер менен корголгон ойлоп табуулар)

• Академик А. А. Кутановдун жетекчилиги астында аморфтук кремнийге түз жазуу ыкмасы менен интерференциялык литография системасы иштелип чыккан.
• Академик М. М. Кидибаевдин жетекчилиги астында щелочтуу металлдардын фториддеринин негизинде жаңы материалдар синтезделди (ойлоп табууга 12 патент алынды).
• Мүчө-корреспондент Н. Ж. Жээнбаевдин жетекчилиги астында, 1 тонна топурактан 1 грамм алтынды аныктай алган жогорку чечилишүү жөндөмдүүлүккө ээ химиялык элементтердин спектроскопиясынын методикасы иштелип чыккан.
• Профессор Н. К. Касмамытовдун жетекчилиги астында талап кылынган касиеттери бар жаңы керамикалык материалдар жана аларды Кыргыз Республикасынын кен чыккан жерлеринин жергиликтүү чийки заттарынын негизинде алуу технологиялары түзүлдү.
• Профессор Н. К. Жаманкызовдун жетекчилиги алдында Кыргызстандын дарыяларында чакан ГЭСтерди энергия үнөмдөөчү орнотмолор иштелип чыгууда жана ишке киргизилүүдө.
• Профессор А. А. Абдыкалыковдун жетекчилиги астында базальто-таш куюунун жана анын негизиндеги буюмдардын технологиясы жана жабдуулары иштелип чыгууда.
• Физика-математика илимдеринин кандидаты К. Хайдаровдун жетекчилиги астында курал-жарак жасоодо колдонулуучу алмаз кошулган эффективдүү композициялык материалдар түзүлдү жана колдонууга киргизилди.
• Физика-математика илимдеринин кандидаты К. Ч. Ашимканов жетекчилиги астында катуу тоолуу аймактарда тропосферанын радио нурдануу жана сиңирүү процесстерин моделдөө иштери жүргүзүлүүдө.
• Профессор В. Н. Фоломеев жетектеген изилдөөлөрдө заманбап астрономиялык байкоо жана эксперименталдык натыйжаларды колдонуу менен заманбап жана алгачкы ааламдын ар кандай космологиялык жана астрофизикалык моделдерин изилдөө жүрүп жатат.

• Биринчи жолу жалпы аныктамалар киргизилген жана жаңы эффекттерди жана кубулуштарды издөө методикасы иштелип чыккан, жылуулук өткөрүмдүүлүк теңдемеси жана аналитикалык функциялары бар биринчи түрдөгү интегралдык теңдемелер үчүн акыркы маселенин тууралыгынын кубулуштары табылган.
• Динамикалык системаларды изилдөөнү натыйжалуу жүргүзүү үчүн чечимдерди өзгөртүү ыкмасы иштелип чыккан.
• Лаврентьев ыкмасы боюнча жөнгө салуучу операторлор курулуп, Вольтеррдин огунда биринчи түрдөгү сызыктуу интегралдык теңдемелер системасынын чечимдеринин бирдейлигинин жетиштүү шарттары белгиленген.
• Теориялык изилдөөлөрдүн натыйжасында экономикалык маселелерди жаңы математикалык моделдерин жана конкреттүү маселелер боюнча алардын сынамыгы иштелип чыккан.
• Математика, информатика жана филологиянын кесилишинде жаңы багыт иштелип чыгып, ортомчу тилдерсиз табигый тилдерди моделдөө жана алардын интерактивдүү компьютердик көрсөтүлүшү түзүлдү.
• Кыргызстандын билим берүү мекемелеринде колдонууга берилген кыргыз тили боюнча комплекстүү экзамен жана бирдиктүү сөз түзүү алгоритминин негизинде түзүлгөн кыргыз тилинин грамматикасы боюнча өз алдынча үйрөнүүчү-экзамен ишке ашырылды.
• Көзү азиз адамдар үчүн түстөрдү көрсөтүү боюнча математикалык моделдер иштелип чыкты.
• Региондун чарбаларын өнүктүрүүнүн оптималдуу вариантын аныктоонун математикалык модели иштелип чыкты.

·         Ажыратуучу сойлогучу бар сокку механизминин жаңы схемасы сунушталып, анын параметрлерин эсептөө жана тандоо методикасы иштелип чыкты.

• Скважиналарды бургулоо маалында кыймылдаткычтардын параметрлерин каттоо жана аларды жер үстүнө жеткирүү боюнча натыйжалуу ыкмалар аныкталды.
• Акбулин ГЭСине караштуу Өйдөңкү-Нарын каскадындагы туннелдерди бургулоо технологияларынын ар кандай түрлөрү боюнча үлгү моделдер иштелип чыкты.
• Бурчак жыйноочу техника үчүн ар түрдүү узундуктагы бөлүктөрдөн турган тазалоочу түзмөктүн сорттоо механизминин схемасы түзүлдү.
• Гидравликалык перфоратордун сокку берүүчү бөлүгү менен буруу механизминин өз ара аракеттенүүсүнүн үзгүлтүксүз иштешин камсыз кылуучу жаңы схемасы сунушталды.
• Энергия ресурстарын үнөмдөө принцибин колдогон татаал көп өлчөмдүү динамикалык системаларды оптималдаштыруу жана ыңгайлаштыруу жаатында жаңы натыйжалар алынып, табигый физикалык талааларды өлчөөчү сенсорлорду түзүүнүн жаңы ыкмалары сунушталды.
• Антенналык блоктордун ишин жакшыртуу жана түз сызыксыз (нелинейный) радиолокацияда эффективдүүлүктү арттыруу максатында жаңы ыкма сунушталды.
• Жер ресурстарынын абалын көзөмөлдөөчү жаңы ыкмалар менен бирге убакытка байланышкан маалыматтарды иштетүүчү технологиялык моделдер түзүлдү.
• Шамалдан электр энергиясын өндүрүүчү кичи станциянын жаңы конструкциясы иштелип чыкты.

Иштелип чыкты:

• МГБУ-5,5 үлгүсүндөгү кичине өлчөмдүү бургулоо түзмөгү, ал терең эмес изилдөөчү скважиналарды бургулоого арналган;
• ПКА-3000, ПКА-800, ПКА-400 үлгүсүндөгү таш кыюучу пресс аппараттары;
• 200дөн 6000 Дж чейин сокку энергиясы бар гидравликалык балкандар;
• КБ-76 бургулоо комплекси.

·         Өзгөрмө түзүлүштөгү механизмге негизделген сокку берүүчү бөлүгү бар перфораторлор;

·         Өзгөрмө түзүлүштөгү механизмге негизделген сокку балкандары;

·         Кабыл алуу бункериндеги агып жаткан материалдардын тыгылышын алдын алуу үчүн МБ-10 машинасы;

·         ТЭЦтеги күкүрт-тапташ өткөргүчтүн түтүктөрүн тазалоочу машиналар;

·         Углероддук майда калдыктардан пресс кирпичтерин жана брикеттерин жасоого арналган вибропрессирлөөчү жабдуулар.

·         Сокку-буроо ыкмасында иштөөчү гидравликалык перфоратор;

·         Өзгөчө кырдаалдардын кесепеттерин жоюу үчүн колдонулуучу аспаптар;

·         Тамчылатып сугаруу технологиясында бакча өсүмдүктөрүн себүүчү техникалык каражат;

·         Уруктарды тазалоочу аппарат (дражиратор);

·         Күн-фотоэлектрдик тармактык станция;

·         Кыргызстанда биринчи ирет иштелип чыккан шамал жана күн станцияларын пайдаланууга ылайыктуу аймактардын карталары.

·         Биогаздык энергетикалык орнотмо (БГО);

·         Бироторлуу микрогидроэлектростанциясы (БМГЭС);

·         Шамалдан электр өндүрүүчү жабдуу (ВЭУ)

·         Токтогул ГЭСинин курулуш аймагында туруксуз болушу мүмкүн болгон жер массаларын көзөмөлдөө жана алдын ала баалоо иштери жүргүзүлдү.

·         Бишкек шаарынын атмосферасындагы РМ2,5 майда бөлүкчөлөрүнүн концентрациясы менен метеопараметрлердин жана булгануу факторлорунун өз ара байланышы лаг-эффекти эске алынуу менен талданды. Кросскорреляциялык функциялардын баалоо жыйынтыктары алынды.

·         Сууга түшүрүлүүчү пневматикалык сокку берүүчү тетиктери бар айланма аракеттеги бургулоо механизмдеринин негизги параметрлери негизделип, тандалып алынган.

·         Жаныбарлардын мээ кабыгынын жана терең жайгашкан түзүлүштөрүнүн биоэлектрдик активдүүлүгүнүн өзгөчөлүктөрү курч жана өнөкөт гипоксия шартында аныкталган; бийик тоолуу аймактардын жашоочулары үчүн ЭЭГнин типологиялык нормативдери иштелип чыкты (д.м.н., профессор Джунусова Г. С. жана кызматташуучулар).

·         Ысык-Көл облусунун калкынын популяциялык саламаттыгын баалоо боюнча мониторингдик изилдөөлөр биринчи ирет жүргүзүлдү. Кыргыз Республикасынын тоолуу райондорунда жашаган өспүрүмдөрдүн саламаттыгынын функционалдык абалы боюнча “электрондук паспорттор” иштелип чыкты. Бул паспорт ден соолукту сактоо боюнча бирдиктүү системаны камсыздайт (д.м.н., профессор Джунусова Г. С. жана кызматташуучулар).

·         Түштүк региондун орто жана бийик тоолуу аймактарында жашаган адамдардын жүрөгүнүн кагылышынын вариабельдүүлүгүн баалоо боюнча маанилүү маалыматтар алынган (д.м.н., профессор Шаназаров А. С. жана кызматкерлер).

·         Алай районундагы бийик тоолуу өрөөндөрүнүн тургундарынын иммундук статусунун негизги көрсөткүчтөрү, анын ичинде Т- жана В-клеткалар, ошондой эле иммунитеттин неспецификалык коргоо системасы изилденип чыкты (д.б.н., профессор Собуров А. С. жана кызматкерлер).

·         Жаңы нейрофизиологиялык жабдуу — “Портативдүү электроэнцефалограф «Энцефалан – ЭЭГР 19/26»” ишке берилди. Бул аппарат тоолуу шарттарда борбордук нерв системасынын функционалдык абалын түзөтүүгө мүмкүндүк берет (д.м.н., профессор Джунусова Г. С. жана кызматташуучулар).

·         Техногендик таасир эткен жана экологиялык таза аймактарда жашаган адамдардын иммундук статусу изилденди  (д.б.н., проф. Вишневский В.В., к.б.н., доц. Тюмонбаева Н.Б. и сотр.).

·         Жаңы жабдык — «Эверест АНТ 02R» гипоксикатору (бийиктик симулятору жана дем алуу үчүн 4-муун тренажёру) ишке киргизилди. Ал контролдолгон интервалдык нормобардык гипоксикалык машыгууларды өткөрүүгө мүмкүнчүлүк берет (д.м.н., проф. Джунусова Г.С.).

·         Калктын интеграцияланган саламаттык көрсөткүчү, орточо күтүлгөн жашоо узактыгы (ОКЖУ) менен аймактардын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мүнөздөгөн көрсөткүчтөрдүн ортосундагы байланыштар изилденди (ф.и.к., илимий кызматкер Г.И. Ибраимова).

·         Аялдардын эрте кош бойлуулук этабында тукумсуз өнүгүү кемчиликтеринин жаралыш ыктымалдыгын алдын ала божомолдоочу модель иштелип чыкты (б.и.к., А.А. Сорокин жана кызматкерлер).

·         Иммунопатологиялык абалдардын жана кесиптик оорулардын пайда болуу тобокелдик топтору аныкталды (к.б.н., доц. Тюмонбаева Н.Б. жана кызматташкан изилдөөчүлөр).

·         «Кыргыз Республикасынын Мин-Куш жана Кажы-Сай айылдарында өпкө рагын аныктоого багытталган алдын алуу максатындагы медициналык текшерүүлөрдү уюштуруу жана өткөрүү» коммерциялык сунуштамасы ишке ашырылды (Россия Федерациясынын Мамлекеттик илимий борбору — А.И. Бурназян атындагы Федералдык медициналык биофизикалык борбор). Проекттин жетекчиси — медицина илимдеринин доктору, профессор Г.С. Джунусова (2019-2022-жылдар).

·         Тянь-Шань аймагындагы эндемикалык өсүмдүктөрдүн, жыгач өсүмдүктөрдүн, флора менен фаунанын жана өзгөчө корголуучу аймактардын атластары жарыяланган.
Ошондой эле жарык көргөн эмгектер:
– «Кыргызстандын флорасынын кадастры» (2015);
– Казакстан менен Кыргызстандын пестициддик өсүмдүктөрүнүн каталогу;
– Кыргызстандын пестициддик өсүмдүктөрүнүн каталогу;
– Кыргызстандын жапайы жүп туяктуу жаныбарларындагы гельминттер (2015);
– Түндүк Кыргызстандын ондатраларындагы (Ondatra zibethicus) мите курттар (2019).

·         Институттун (ИББ) фонддук коллекциялары курт-кумурскалар, сууда жашоочулар жана жөргөмүш сымал жандыктар боюнча сакталды жана толукталды (бул иш-чаралар Биоар түрдүүлүк жөнүндө Конвенция жана ага кошумча Протоколдор боюнча өлкөнүн милдеттенмелерине ылайык жүргүзүлдү).

-         Регионалдык фаунага арналган төмөнкү иллюстрацияланган эки тилдүү китептер жарык көрдү:

-         Dorcadionini тукуму боюнча (2013),

-         Papilionoidea тукуму боюнча (2013, 2015),

-         канаттуулар боюнча (2017, 2020, 2022, 2023),

-         жогорку даражалуу көпөлөктөрдүн тандалма топтору боюнча (2023), анын ичинде: «Канаттуулар… И.1, бөлүк 1».

·        Мындан тышкары, кене энцефалитинин алып жүрүүчүлөрүнүн морфологиясы, биологиясы жана экологиясы, аларды көзөмөлдөө жана күрөшүү ыкмалары боюнча колдонмо жарыяланды.

·        Төмөнкү багыттар боюнча электрондук маалымат базалары иштелип чыкты:

-         Ысык-Көл өрөөнүндө кемирүүчүлөрдүн таралышы жана алар аркылуу жугуучу зооноздук инфекциялар боюнча;

-         Кыргызстан аймагында боз чычкандын (серая крыса) кармалышы жана морфометриялык көрсөткүчтөрү боюнча;

-         Кыргызстандагы боз чычкандын таралышы жана зооноздук инфекциялар боюнча маалыматтардын жыйындысы.

·         2015-жылы генетикалык фонддун кадастры иштелип чыккан;

·         орбордук Теңир-Тоонун өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын флорасы жана фаунасы боюнча атлас түзүлгөн;

·         2021-жылы "Металлоломго радиациялык көзөмөл жүргүзүү жана радиоактивдүү булгануу аныкталганда көрүлүүчү чаралар жөнүндө нускама" иштелип чыгып, ишке киргизилген;

·         "Химия 8–9-класстар. Схемалар жана тесттер" окуу куралы 2022-жылдын 28-апрелинде жарык көргөн;

·         Токой породаларынын уруктарын даярдоо, иштетүү жана сактоо боюнча нускама иштелип чыккан.

·         Сокку-буроо механизми бар электромеханикалык перфоратордун конструкциялык схемасы иштелип чыгып, конструкциясы жасалган. Перфоратор өнөр жайлык өндүрүшкө даярдалган (А.О. Абидов ж.б.).

·         Механохимиялык активдештирүү ыкмасынын негизинде жергиликтүү чополуу чийки заттан кызыл пигмент алуу технологиясы иштелип чыккан (Б.М. Мурзубраимов, М.Д. Абдуллаева ж.б.).

·         Математикалык моделге кирген элементтердин кыймылын сүрөттөгөн дифференциалдык теңдемелер тутумунун чечилиши алынган (А.О. Абидов, О.М. Исманов).

·         Техногендик калдыктарды кайра иштетип, сымап алуу боюнча инновациялык технология иштелип чыккан (Ы. Ташполотов, Э. Садыков, Т.К.Матисаков).

·         Электрофизикалык иондаштыруу негизинде заттардагы химиялык элементтерди аныктоочу аспап иштелип чыккан (А.А.Асанов, Э.А. Асанов,  А.А. Асанова, Т.С. Абдыкадыров, М.К. Дүйшеев).

·         Ички курамы жабык болгон буюмдарды алуу үчүн атайын орнотмо алынды (Асанов А.А., Асанов Э.А., Асанова А.А., Абдыкадыров Т.С., Дүйшеев М.К.).

·         Электрофизикалык иондаштыруу негизинде суюктуктан жылуулук энергиясын эффективдүү өндүрүүчү түзүлүш алынды (Акматов Б.Ж., Ташполотов Ы.).

·         Көмүр порошогун алуу үчүн атайын орнотмо даярдалды (Жогаштыев Н.Т., Ташполотов Ы.).

·         Суу тектин (водороддун) эффективдүү генерациясы үчүн орнотмо түзүлдү (Сулайман уулу З., Ташполотов Ы.).

·         Бетондун компьютердик модели боюнча негизги мүнөздөмөлөрдү аныктоочу ЭВМ үчүн программа иштелип чыкты (Ташполотов Ы., Омурбекова Г.К.).

·         Суунун агымына жараша Токтогул ГЭСиндеги суу деңгээлинин өзгөрүүсүн чагылдырган компьютердик моделдөө түзүлдү (Адылова Э.С., Ташполотов Ы., Омурбекова Г.К.).

·         Астыңкы жаактын формасынын өзгөрүлүштөрүн  хирургиялык жол менен дарылоонун ыкмасы иштелип чыкты (Нурматов А.М., Чердизов А.А., Ешиев Д.А.).

·         Тишти жулгандан кийинки сезгенүү ооруларынын алдын алуу үчүн атайын курам иштелип чыкты (Ризаев Б.Ж., Абдышев Т.К., Суеркулов Э.С.).

·         Ооз көңдөйүнүн түбү жана моюн аймагындагы флегмонаны дренаждоо ыкмасы иштелип чыкты.

·         Изилденген аймактын ар түрдүү бийиктиктеги геоморфологиялык зоналарында болгон ураш жана жылма иш-аракеттерге тиешелүү алдын ала долбоорлор жана орточо масштабдагы (1:100 000) карталар түзүлдү.

·         Кубаттуулугу 3 кВтка чейинки көчмө геликоиддик микроГЭС жасалды.

·         Жаңгакты эмдөө боюнча инновациялык ыкма иштелип чыкты (Кенжебаев С.К., биология илимдеринин кандидаты).

·         Кыш мезгилинде жаңгакты эмдөө үчүн арналган «Жаңгакка электр ыкмасы менен кышында эмдөө жасоочу аппарат» иштелип чыкты. Аппараттын өндүрүмдүүлүгү — күнүнө 2ден 2500гө чейин эмдөө жүргүзүүгө жетет (Пернеев А.Н.).

·         «Жемиштерди жана жашылчаларды кургатууга арналган универсалдуу көчмө кургаткыч» түзүлдү (Нарбаев Н., Кенжебаев С. К.).

·         Медицинада колдонуу үчүн «1-[N-(β-D-ксилопиранозил)-тиокарбамоил]-3,5-диметилпиразол» затты ойлоп табышты.

·         Антиангиогендик касиетке ээ болгон жаңы кошулмалар ойлоп табылды: «N-(β-D-галактопиранозил-1) -2-никотиноил-семикарбазид» жана «N-(β-D-галактопиранозил-1)-2-изоникотиноил-семикарбазид».

1.     Ex-situ ыкмасы менен сакталып, толукталган жогорку даражалуу өсүмдүктөрдүн коллекциялык фонду — 6800дөн ашуун таксон, жана гербарий фонду — болжол менен 11470 гербарий үлгүсү, 120 тукум, 465 урук, 1861 түр.

2.     Кыргызстандын жаратылыш флорасына таандык дарактуу жана чөп өсүмдүктөрүнүн уруктарынын коллекциясы (банк) түзүлдү. Бул уруктар терең муздатылган шартта сакталып турат. Коллекция 125 уруктун үлгүсүн камтыйт. Жергиликтүү 25 түрлүү мандалак (тюльпан) менен иштер жүргүзүлүп, питомник түзүлдү; жергиликтүү флорага кирген жемиштүү жана чөп өсүмдүктөрү чогултулуп, отургузулду.

3.     Ачык жана корголгон топуракта (оранжереяда) өстүрүлгөн өсүмдүктөрдүн фенологиялык байкоолору жүргүзүлдү.

4.     Көрктөндүрүүчү (декоративдүү) өсүмдүктөрдү уруктук жана вегетативдик жолдор менен көбөйтүү технологиялары иштелип чыкты.

5.     Жемиштүү жана гүлдүү өсүмдүктөр боюнча селекциялык жана физиологиялык изилдөөлөр жүргүзүлдү.

·        Түндүк Тянь-Шандын структуралык-формациялык зонасынын негизги унификация варианттары аныкталды.

·        Түндүк Тянь-Шандын Кыргыз кырка тоосундагы метаморфикалык тектердин петрохимиялык жана геохимиялык өзгөчөлүктөрү изилденди.

·        Ысык-Көл облусунун ландшафттык картасы түзүлдү (Масштабы 1:500 000), 174 ландшафт түрү айырмаланып көрсөтүлдү.

·        Геохронологиялык маалыматтардын негизинде Тянь-Шандын (U) HP террейндик түзүлүштөрүнүн өнүгүү тарыхы түзүлдү.

·        Кыргызстандын алтын боюнча металлогендик картасы түзүлдү (масштабы 1:1 000 000). Бул изилдөөнүн жыйынтыгында академик Р.Д. Дженчураеванын жетекчилиги алдында «Кыргызстандын алтын кендери» аттуу фундаменталдык монография жазылды.
Ошондой эле төмөнкү карталар иштелип чыкты:
– «Жаратылыш-антропогендик геосистемалардын учурдагы абалы» картасы;
– «Жаратылыш коркунучтары картасы» (масштабы 1:260 000).

·        «Кыргызстандын калкын ичүүчү суу менен камсыздоо максатында суунун сапатынын географиялык өзгөчөлүктөрүн изилдөө» долбоорунун маанилүү этабы аяктады. Республиканын бардык региондорундагы 11 конушта сууну тазалоо системалары орнотулду.

·        Тянь-Шандын кеч палеозойдук транспрессивдик тектоника парадигмасында Джеруй кенинин түзүлүшүнүн геодинамикалык модели түзүлдү (Орозбаев Р.Т., Тербишалиева Б.Ж.).

·        Ильич жана Жаны-Жол айылдарынын аймагына (масштабы 1:3500 жана 1:3000) радиометрикалык карталар иштелип чыкты (Аманов К.А., Касиев А.К., Молдогазиева Г.Т. ж.б.).

·        Кичи-Кемин айылынын аймагына (масштабы 1:2500 жана 1:3000) радиометрикалык карталар түзүлдү (Аманов К.А., Касиев А.К., Молдогазиева Г.Т.).

·        U-Pb, SHRIMP методу аркылуу циркон боюнча Джеруй кенинин жашы аныкталды жана анын түзүлүшүнүн модели түзүлдү. Магматикалык системанын эки деңгээлдүү модели түзүлүп, анын разряд зоналарында метасоматикалык тектер жана алтын рудалуу түзүлүштөр пайда болору көрсөтүлдү.

·        Денесинин узундугу 7–8 метрге жеткен ири теропод динозаврынын жаңы түрү табылды. Бул табылга Борбордук Азияда, Кытайдан батыштагы аймактарда, юра мезгилине таандык биринчи илимий жактан аныкталган теропод таксону болуп эсептелет. Аталган жаныбар Alpkarakush kyrgyzicus деп аталып, жаңы таксон катары илимий макалада сүрөттөлдү.

1.     Түзүлдү:

· Түндүк Теңир-Тоосунун аймагына арналган сейсмикалык коркунучтун жаңы детерминисттик картасы түзүлдү;

  Кыргыз Республикасынын аймагында топурактын пиковая (чокусу) ылдамдануусунун (PGA) бөлүштүрүү картасы түзүлдү;

 Токмок жана Балыкчы шаарларынын аймактарында болушу мүмкүн болгон сейсмикалык коркунучтун карта-схемалары иштелип чыкты;

 Кыргыз Республикасынын аймагын сейсмикалык районго бөлүү боюнча жаңы карта (СНиП), масштабы 1:1 000 000 түзүлүп, анда 8 баллдык жер титирөө болушу мүмкүн болгон аймактардын аянты кыйла кеңейтилип көрсөтүлдү, кошумча катары республикадагы тийиштүү калктуу конуштардын тизмеси тиркелди;

 Ысык-Ата тектоникалык ажырымынын чегинде жер бетинин термелүү интенсивдүүлүгүнүн балл менен чагылдырылган картасы (СНиП) түзүлдү;

 Ысык-Ата ажырымынын чегинде топурактын пиковая ылдамдануусунун (PGA) картасы түзүлдү (масштабы 1:10 000, СНиП).

2.     Жогорку Нарын ГЭС каскадынын аймагында сейсмикалык микрорайондоштуруу иштери жүргүзүлүп, курулуш аймагындагы 3 участоктун топурагынын шартына жараша чыныгы сейсмикалык таасир параметрлери аныкталды; бул аймак үчүн келечектеги жер титирөөнүн мүмкүн болгон максималдуу магнитудасы сейсмикалык маалыматтардын негизинде бааланды.

·        Гидрологиялык катарлар калыбына келтирилип, климаттын өзгөрүүлөрү жана алардын Кыргызстандын бир катар суу сактагыч бассейндеринин гидрологиялык режимине тийгизген таасири бааланган.

·        Чүй өрөөнүнүн жер астындагы сулар деңгээлин трансчек ара мониторингдөө схемасы заманбап технологияларды колдонуу менен иштелип чыгып, илимий негизделди.

·        Кыргызстандын ар кандай типтеги жана подтиптеги коркунучтуу жарылып кетчү тоо көлдөрүнүн классификациясы, критерийлери жана каталогдору иштелип чыкты.

·        Мамлекеттик «Ала-Арча» паркынын аймагында сел агымдарынын тобокелдиги тууралуу автоматташтырылган алдын алуу системасы иштелип чыгып, колдонулууда.

·        Кыргыз кырка тоосунун түндүк этегиндеги булактарды мисал кылып, тоо массивдериндеги жер астындагы суулардын агымдарынын өзгөчөлүктөрү иликтенип ачылды.

·        Токтогул суу сактагычын пайдалануусунун эрежелери иштелип чыгып, 2017-жылы «Электр станциялары» ачык акционердик коомуна өткөрүлдү.

·        Түп жана Жергалаң дарыяларынын суу чогултуу бассейндеринин аянттары космостук сүрөттөрдүн жардамы менен аныкталды.

·        Тянь-Шань карагайларынын жана ак кайыңдын көчөттөрүн өстүрүү боюнча питомник уюштурулду.

·        Чоң-Кызыл-Суу дарыясынын бассейниндеги учурдагы канаттуулар (орнитофауна), жаныбарлар (териофауна), курт-кумурскалар (энтомофауна) жана балыктардын (ихтиофауна) жалпы алдын ала тизмеси түзүлүп, алардын саны боюнча маалыматтар топтолду.

·        Кыргызстандын жапайы өсүмдүктөрүнүн генофондук банкы түзүлүп, жыл сайын толукталып жатат.

·        Антропозооноз ооруларын пайда кылган эндемикалык патогендердин геномдору боюнча алгачкы натыйжалар алынып, Кыргызстанда гана кездешкен уникалдуу өсүмдүктөрдүн гермоплазма банкы түзүлдү.

·        Кыргызстандагы Кажы-Сай жана Кара-Балта калдык сактагычтарынын аймактарындагы консорциумдар — өзүнчө экосистемалар изилденди, ал экосистемаларда ушул жерге мүнөздүү бактериялар жана козу карындар катышат. Заманбап молекулярдык биологиялык ыкмалардын негизинде изилденген эки провинциянын козу карындардын жана бактериялардын түрлөрүнүн курамы аныкталды.

·        Жергиликтүү кыргыз жылкысы өз алдынча тукум бирдиги катары — «Кыргыз жылкысынын тукуму» — биотехнологиялык жана генетикалык өзгөчөлүктөрү боюнча изилдөөлөр биринчи жолу жүргүзүлдү.

·        Кыргызстандын айыл чарба жаныбарларынын бардык асыл тукумдарын генетикалык ресурстар банкына тандоо максатында биоаттестация жүргүзүлдү.

·        4 жылкынын тукумун: корей жылкысы, Кыргыз жылкысы, ат жана таза кандуу жылкыларын салыштыруу боюнча генетикалык анализ жүргүзүлдү. Кыргыз жылкыларынын популяциялары жогорку генетикалык ар түрдүүлүктү көрсөтүүдө.

·        Коендордун вирустук геморрагиялык оорусуна каршы вакцина даярдалып, биологиялык касиеттерине изилдөө жүргүзүлдү.

·        Антипаразитардык препарат — «Аливек» иштелип чыкты.

·        Көмүртектин негизинде графен наноленталарын алуу ыкмасы иштелип чыкты.

·        Титан кошулмаларынын негизинде титан карбиди наношеллери алуу ыкмасы иштелип чыкты.

·        Өсүмдүк биомассасынан модификацияланган активдүү көмүрдү алуу ыкмасы иштелип чыкты.

·        Туз кени бир катар кендердин туз эритмесиндеги аралаш иондорду тазалоонун технологиялык цикли иштелип чыкты.

·         Автомобилдин күйүүчү газдарынан чыккан продуктулардын кошумча күйүшүн камсыз кылган катализаторлордун активдүүлүгүн калыбына келтирүү ыкмасы түзүлдү.

·        Койлордун мониезиоз жана странгилифалятоз ооруларын дарылоонун ыкмасы иштелип чыкты.

·        Жогорку сезгичтикке жана туруктуулукка ээ болгон цинк нитратынын тетраимидазол комплекси — “цинкозол” — иштелип чыгып, патенттелди.

·        Фунгициддүү касиетке ээ болгон кобальт тетраимидазол нитратынын дигидрат комплекси (“кобазол”) синтезделип, колдонуу ыкмасы иштелип чыкты.

·        Алгач ирет жаңы антигельминтик кошулма — мис (II) гексаакваимидазол сульфаты комплекси синтезделди.

·        Өсүмдүк чийки заттын тамырларынан түздөн-түз фруктоза сиропун алуу ыкмасы иштелип чыкты.

·        Өсүмдүк негизиндеги «АДАК-Т» аттуу эффективдүү жана экологиялык таза препарат иштелип чыгып, ал варроа кенесине каршы натыйжалуу жана аарылар үчүн зыянсыз экендиги тастыкталды.

·        Помидордун сабагы жана жалбырактары (ботва) ультра үн технологиясын колдонуп, өсүмдүктөрдүн өсүшүн активдештирген натуралдуу стимулятор алуу ыкмасы иштелип чыкты. Ал ошондой эле фузариоз оорусуна каршы фунгициддик касиеттерге ээ экени аныкталды.

·        Кыргыз Республикасынын аймагында өнөр жайлык мааниге ээ болгон дары-дармек жана эфир майлуу өсүмдүктөрдүн аймактык жайылышы менен пайдаланууга жарактуу запастарынын картасы түзүлдү.

Иштелип чыккан документтер:

1.     «Негизги жана колдонмо илимдерди координациялоо кеңеши жөнүндө» жана «Илимди координациялоо кеңеши жөнүндө» жоболор.

2.     Илимий экспертизаны өткөрүү боюнча методикалык көрсөтмөлөр.

3.     Илимий экспертизаларды жүргүзүү боюнча нускамалар.

4.     Кыргыз Республикасында 2026-жылга чейин илимди өнүктүрүү концепциясынын долбоору жана ага байланыштуу аракеттер планы.

5.     Соттук кызмат орундарга сынактын тандоо критерийлери.

6.     Кыргыз Республикасынын Үй-бүлөлүк кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштар.

7.     Коррупцияга каршы күрөшүү стратегиясынын долбоору (2025–2030).

8.     Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясындагы «Ардактуу академик» жана «Ардактуу доктор» наамдары боюнча жоболор.

9.     Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясында юридикалык илимдер боюнча Диссертациялык кеңешти ачуу үчүн документтер.

10. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы тарабынан «Улуттук дух — дүйнөлүк бийиктик» Доктринасын ишке ашыруу тартиби жөнүндө жобону аткаруу боюнча иш-чаралар планы иштелип чыгып, анда Улуттук илимдер академиясынын «Философия» институтунун сунуштары эске алынды.

·        Кыргыз тилинде «Кыргызстандын тарыхы» аттуу фундаменталдуу академиялык үч томдук даярдалды (Бишкек, 2016–2017). Анда кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн келип чыгышы жаңыча каралып, байыркы замандан тартып совет мезгилине чейинки доорлору камтылган. Алай өрөөнүндө сактардын, усундардын, хунндардын байыркы көмүү салттары жана курулушу боюнча кеңири материалдар табылып, алгачкы коло доорундагы эстеликтер да ачылган.

·        "Борбордук Азиядагы гуманитардык изилдөөлөр" жаңы борбору ачылды. Анын милдеттери: Кыргызстандын коомдук - саясий жана социалдык экономикалык абалын жана анын Борбордук Азиядагы ролун изилдөө болуп саналат.

·        КР УИАнын ИЭА менен Пельзень шаарындагы Батыш-Чех университетинин археология кафедрасынын, философия факультетинин ортосунда өз ара түшүнүшүү жана өз ара кызматташуу жөнүндө Меморандумга кол коюлду.

·        Россия Федерациясынын Алтай мамлекеттик университети менен этнографиялык талаа иштери жүргүзүлүүдө.

·        Терек-Сай жана Кулан-Сай өрөөндөрүндөгү согдий эпиграфикасынын эстеликтерин документтештирүү иштери Санкт-Петербургдагы ГЭ бөлүмүнүн Борбор Азия, Кавказ жана Сибирь секторунун адистери менен биргеликте жүргүзүлдү.

·        Азыркы кезде Кытай Эл Республикасындагы кыргыздардын тарыхы жана этнографиясы, ошондой эле Кыргызстандагы дунгандардын тарыхы, этнографиясы, тили жана адабияты изилденип жатат.

·        XVI–XIX кылымдардагы кыргыз коомунун тукум-туруктук түзүмү жөнүндө тарыхый маалыматтар чогултулду; Монгол аймагындагы уруулардың жайгашуусу, алардын айрым экономикалык жана маданий өзгөчөлүктөрү изилденип, кыргыздардын этнополитикалык байланыштары, ойрот-калмактар менен болгон байланыштары ж.б. талданды; XVI–XVII кылымдарда Фергана жана Кашкарда жазылган булактардагы кыргыздардын диндик ишенимдери каралды.

·        «Асман» аттуу экологиялык таза шаар куруу аймагынан табылган тарыхый- маданий мурастардын (кургандардын) коргоо-куткаруу изилдөөлөрү жүргүзүлдү.

·        Кытайдын Сиань шаарындагы Түндүк-Батыш политехникалык университети менен өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандум түзүлүп, анын негизинде университетте Кыргызстандын изилдөөлөр борбору уюштурулду.

·        Биринчи жолу илимий комментарийлер менен «Манас» эпосунун академиялык басылмалары жана анын 40тан ашык варианты жарык көрдү.

·        «Эл адабияты» сериясынын 30 томдугу, «Кыргыз адабияты тарыхы» 10 том, «Улуу акындар» сериясынын 15 томдугу, «Айтыш» сериясынын 7 томдугу жана ошондой эле «Манас» сөздүгү басылып чыкты.

·        Кыргыз тилинде биринчи ирет Жусуп Баласагындын «Куттуу билим» илимий басылмалары жана Махмуд Кашгариинин «Түрк сөздүгү» жарыяланды. 50 000 сөздөн турган 4 томдук «Орус-кыргыз сөздүгү» басылып чыкты.

·        Институттун жаңы илимий багыты — үч томдук «Токтогул», «Алыкул», «Айтматов» эмгектерин чыгаруу, ошондой эле Саякбай, Сагынбай, Токтогул жана Кенже эпостору боюнча 7 томдук энциклопедикалык басылмалар даярдалууда.

·        Кыргыз тили жана адабияты боюнча илимдин калыптаныш жана өнүгүү мезгилинде «Классикалык изилдөөлөр» сериясынын 70 томдон турган өзгөчө мазмундуу жана түпнуска эмгектери жарыяланган.

·        Кыргыз философиясынын тарыхы, укуктук ой жүгүртүүсү жана салттуу маданияты тууралуу фундаменталдуу илимий эмгектер басылып чыкты.

·        Мамлекеттик программаларга ылайык изилдөө долбоорлору ишке ашырылды. Өзгөчө көңүл руханий-ахлактык тарбия, азыркы заман философиясы, укуктук аң-сезим жана кыргыздын философиялык-маданий идентификациясынын анализине бурулду.

·        «Кыргыз философиясынын тарыхы: байыртан бүгүнкү күнгө чейин» аттуу беш томдук эмгектин I жана II томдору жарык көрдү.

·        Маданият, руханийлик, гуманитардык саясат жана укуктук өнүгүү маселелери боюнча аналитикалык материалдар жана эксперттик корутундулар даярдалды.

·        Институттун ишмердүүлүгүнүн стратегиялык багыттары учурдагы чакырыктар жана мамлекеттик саясаттын артыкчылыктары эске алуу менен жаңыртылды.