Мо Яндын чыгармачылыгын бир эле тема менен түшүндүрүү кыйын.
Ал эс тутум жана унутулуу жөнүндө баяндайт.
Бийлик жана адам жөнүндө.
Сүйүү жана ырайымсыздык жөнүндө.
Өмүр жана өлүм жөнүндө.
Бирок анын прозасындагы эң терең багыттардын бири, балким, “аман калуу” философиясы менен байланыштуу.
Бул жерде сөз биологиялык маанидеги жашап калуу жөнүндө эмес.
Кеп адамды тынымсыз сынаган дүйнөдө өзүн, өзүнүн адамдык маңызын сактап кала билүү жөнүндө болуп жатат.
Ар бир адамдын ичинде өзүнө гана таандык жымжырттык бар.
Өзүнүн коркуулары бар.
Өзүнүн эскерүүлөрү бар.
Өзүнүн жоготуулары бар.
Ушул жагынан алганда, адамдык жашоо ар дайым кандайдыр бир деңгээлде трагедиялуу.
Бул тема өзгөчө «Төрөлүп, өлгөндөн чарчадым» романында күчтүү сезилет.
Каарман улам бир болмуш формалары аркылуу өтүп жаткандай көрүнөт, бирок алардын эч биринен дүйнө менен толук ички жарашууга жете албайт.
Жашоо уланат.
Доорлор алмашат.
Муундар өзгөрөт.
Идеологиялар жаңыланат.
Сырткы дүйнө өзгөрөт.
Бирок адамдын жаны өзүнүн жашоо сыры менен бетме-бет кала берет.
Адамды материалдык жыргалчылык менен гана куткаруу мүмкүн эмес.
Анткени тамак-аш менен тойбой турган ачкачылык да бар.
Сүйүүгө болгон ачкачылык.
Мааниге болгон ачкачылык.
Түшүнүүгө болгон ачкачылык.
Чыныгы адамдык жакындыкка болгон ачкачылык.
Азыркы дүйнө буюмдарды өндүрүүнү үйрөндү.
Бирок ал барган сайын адамды ички боштукта калтырууда.
Ошондо адам тынымсыз керектей баштайт:
тамак-ашты,
маалыматты,
көңүл ачууну,
таасирлерди,
бийликти,
акчаны.
Бирок ошого карабастан, анын ичиндеги кандайдыр бир жетишпестик сезими кетпейт.
Мо Янда адамдын жеке трагедиясы эч качан тарыхтан бөлүнүп жашабайт.
Анын прозасы тынчсыздандырган бир мыйзамченемдүүлүктү көрсөтөт:
чоң тарых эч качан кичинекей адамды айланып өтпөйт.
Ал анын үйүнө кирет.
Тагдырын өзгөртөт.
Көнүмүш жашоо тартибин бузат.
Коркууга мажбурлайт.
Үн катпай калууга мажбурлайт.
Ыңгайлашууга мажбурлайт.
Аман калууга мажбурлайт.
Бирок эң коркунучтуусу — бийлик адамдын жашоосунун сырткы шарттарын гана өзгөртпөстөн, акырындап адамдын өзүн да өзгөртө баштайт.
Адам абийирине эмес, коркууга таянып жашай баштайт.
Ички чындыгына эмес, доордун талабына баш ийет.
Бул ой өзгөчө «Шарап өлкөсү» романында таамай ачылат.
Бул жерде бийлик дээрлик гротесктик мүнөзгө ээ болот.
Чиновниктер дүйнөсү,
ач көздүк,
жалган дүйнө,
моралдык чирүү
ушунчалык абсурддук абалга жеткендиктен, чындыктын өзү түшкө окшоп калат.
Бирок дал ушул гротеск аркылуу Мо Янь терең философиялык чындыкты көрсөтөт.
Бийликтин коркунучу анын зомбулук жасай алуусунда гана эмес.
Анын эң чоң коркунучу — адамды акырындап нормалдуу эмес нерсени нормалдуу деп кабыл алууга үйрөтүүсүндө.
Коркууга көндүрөт.
Эки жүздүүлүккө көндүрөт.
Кордукка көндүрөт.
Унчукпоого көндүрөт.
Ошентип адам акырындап өзүн жогото баштайт.
Эң трагедиялуусу — бул көбүнчө көз ирмемде болбойт.
Тескерисинче, жай жана билинбей жүрөт.
Күнүмдүк турмуш аркылуу.
Аман калуу зарылдыгы аркылуу.
Көз карандылык аркылуу.
Ички мунаса аркылуу.
Адам ашыкча сөз айтпоого көнөт.
Өтө терең сезбөөгө көнөт.
Өтө көп эстебөөгө көнөт.
Дал ушул жерден адамдын ички эки жүздүүлүгү башталат.
Бирок тарых тагдырларды майып кылган жерде да, бийлик адамдын эркиндигин баскан жерде да Мо Янь адамдын жашоо жөндөмүнө болгон ишенимин жоготпойт.
Ошондуктан «Кызыл гаолян» романында адамдын жашоосу дээрлик жер менен бир бүтүн болуп кетет.
Адамдар кан арасында жашайт.
Кир арасында жашайт.
Согуш арасында жашайт.
Мыкаачылык арасында жашайт.
Бирок ошол эле учурда жашоонун таң каларлык күчүнүн арасында жашайт.
Дене табияттын бир бөлүгүнө айланат.
Ал азап тартат.
Жаракат алат.
Чарчайт.
Бирок жашоосун уланта берет.
Кыйратуудан кийин кайрадан өсүп чыккан гаолян талаасы сыяктуу.
Бул жерде Мо Яндын негизги ички туюмунун бири көрүнөт:
жашоо шарттардан күчтүү.
Ал акыл үмүт көрбөгөн жерде да өнүп чыга алат.
Ошондуктан анын чыгармаларында трагедия менен катар дээрлик дайыма күлкү да жүрөт.
Бирок бул өзгөчө күлкү.
Өмүр менен өлүмгө өтө жакын турган адамдын күлкүсү.
Мында байыркы элдик акылмандык сезилет:
жашоо трагедиялуу,
бирок ага карабастан жашоо керек.
Ошондуктан адам күлөт.
Кээде акылынан адашпоо үчүн.
Кээде коркуусун жашыруу үчүн.
Кээде чындыкка туруштук берүүнүн башка жолу калбаганы үчүн.
«Кызыл гаолянда» мыкаачылык менен жашоону сүйүүнүн ушул аралашмасы өзгөчө күчтүү сезилет.
Адамдар өлүм менен жанаша жашашат.
Бирок ошол эле учурда ырдашат.
Сүйүшөт.
Тамашалашат.
Шарап ичишет.
Жашоого сүйүнүшөт.
Жашоонун өз энергиясы кырсыкка баш ийүүдөн баш тарткандай сезилет.
Ал эми «Шарап өлкөсүндө» күлкү башкача мүнөзгө ээ болот.
Ал карнавалдык күлкүгө айланат.
Абсурд гротесктин чегине жетет.
Дүйнө бир убакта күлкүлүү да, коркунучтуу да көрүнөт.
Бирок мындай күлкү оор из калтырат.
Анткени адам ойдон чыгарылган нерсеге эмес, бурмаланган чындыкка күлүп жатат.
Мо Янда гротеск доордун күзгүсүнө айланат.
Дүйнө канчалык акылдан адашкан сайын, адамдын жашоосу ошончолук карнавалдык мүнөзгө ээ болот.
Ошондо күлкү дээрлик эркиндиктин акыркы формасына айланат.
Адам коркууга,
бийликке,
абсурдга
күлө алганга чейин, ал өзүнүн ички эркиндигин толук жогото элек болот.
Бирок Мо Яндагы “аман калуу” философиясы жөн гана тирүү калууга барып такалбайт.
Бул жерде “аман калуу” биологиялык факт эмес.
Ал тургай социалдык көндүм да эмес.
Кеп андан алда канча терең нерсе жөнүндө болуп жатат.
Адамдын жагдайларга сиңип кетпөө жөндөмү жөнүндө.
Убакыттын басымы астында жоголуп кетпөө жөндөмү жөнүндө.
Тарыхый бороондордун арасында өзүн сактап калуу жөнүндө.
Адам согуштан аман калышы мүмкүн.
Ачарчылыктан аман калышы мүмкүн.
Зомбулуктан аман калышы мүмкүн.
Доорлордун алмашуусун башынан өткөрүшү мүмкүн.
Бирок андан да байкалбаган коркунуч бар.
Акырындап сезбей калуу.
Жакшылык менен жамандыкты айырмалай албай калуу.
Коркууга көнүү.
Кордукка көнүү.
Жалганга ушунчалык көнүп калуу —
ал жашоонун табигый бөлүгү болуп көрүнүп башташы мүмкүн.
Ошондуктан Мо Яндын прозасында “аман калуу” дээрлик философиялык мааниге ээ болот.
Ал жөн гана жашап калуу үчүн эмес,
адамдагы адамдыкты сактап калуу үчүн болгон күрөшкө айланат.
Анын каармандары сейрек учурда жеңүүчү көрүнөт.
Тарых аларга дээрлик эч качан ырайым кылбайт.
Дүйнө алардын туруктуулугу үчүн сыйлык бербейт.
Ошого карабастан алар жашоосун улантышат.
Сүйүшөт.
Азап тартышат.
Күлүшөт.
Үмүт кылышат.
Жашоонун өзү аны басууга аракет кылган күчтөрдөн күчтүүрөөк сыяктуу.
Балким, Мо Яндын китептери ушундан улам окурманды эки ача сезимде калтырат.
Аларда ырайымсыздык көп.
Азап көп.
Абсурд көп.
Бирок анда кыйроонун акыркы жеңиши эч качан болбойт.
Бардык тарыхый кырсыктардын артында,
бийликтин артында,
коркуунун артында,
адамдык алсыздыктын артында
андан да туруктуу бир нерсе сезилип турат.
Ал —
Жашоо.
Адам эстей алганча,
сүйө алганча,
боор ооруй алганча,
күлө алганча,
өзүнүн жашоосунун маанисин көрө алганча,
бул жашоо күчү ал аркылуу сүйлөй берет.
Балким, Мо Яндын прозасынын башкы философиялык өзөгү дал ушунда болсо керек.
Жеңгендер тууралуу баян эмес.
Жеңилгендер тууралуу баян да эмес.
Ал адам тууралуу баян.
Бүгүнкү татаал тарыхый кырдаал аны адам болуудан ажыратууга аракет кылып жаткан учурда да,
адам бойдон кала алган адам тууралуу баян.

Аскарбек Бекбоев, философия илимдеринин доктору, профессор