2026-жылдын 1-6-сентябрында Кыргызстанга дүйнөнүн жүздөн ашуун өлкөсүнөн адамдар келишет. Алардын алдында жөн гана спорттук мелдеш эмес, адамзат тарыхынын эң байыркы маданий катмарларынын бири — көчмөндөрдүн дүйнөсү турат. 31-августтан 6-сентябрга чейин өтө турган VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары Кыргызстанда уюштурулат. Оюндун расмий философиясында этноспорт, этномаданият жана салттуу билим бир бүтүн мейкиндик катары каралууда.
Бул жөн жерден эмес. Анткени көчмөндөрдүн оюндарын көчмөндөрдүн тарыхынан бөлүп кароого болбойт. Ат чабышты аттан бөлүп, көк бөрүнү көчмөн турмуштан ажыратып түшүндүрүү мүмкүн эмес. Эр эңишти, тыйын эңмейди, жорго салышты, ат чабышты - жөн гана «спорт» деп атап коюу алардын ички философиясын азайтып жиберет.
Бул оюндардын артында миңдеген жылдар бою калыптанган дүйнө тааным турат. Ал дүйнөдө адам - жөө адам эмес, ал - атчан адам. Анын кыймыл мейкиндиги мелмилдеген талаа, тоолордун арасындагы өрөөндөр. Анын үйү - көчүп жүргөн боз үй. Анын байлыгы - малы. Анын күчү – аты, анын эркиндиги - мейкиндик.
Анын тарыхын түшүнүү үчүн кээде өзүбүздүн тарыхыбыздан алысыраак жакты карашыбыз керек. Мисалы, байыркы Грекияны карайлы. Ал жерде биз бир кызык образга жолугабыз.
***
Кентавр - адамдын тулку бою менен аттын денеси бириккен табышмактуу жаныбар. Биз аны адатта жомоктогу бир “тири укмуш” жаныбар катары кабыл алабыз. Балким, кентавр жомоктун өзү эмес, бир цивилизациянын башка цивилизацияны биринчи жолу көргөн учурда пайда болгон элеси болгондур? Же, байыркы грек дүйнөсү атчан адамды көрүп, анын ат менен болгон биримдигин өзүнүн түшүнүктөрү аркылуу “адам-ат” деген бир бүтүн образга айландыргандыр?
Эмне үчүн грек кентавры менен атчан кыргыз жигитинин ортосунда айырма бар? Анткени, грек мифологиясында кентавр - адам менен жаныбардын ортосундагы жаныбар. Ал эми көчмөн дүйнөдө адам менен аттын биримдиги - табигый жашоо. Бул айырма абдан маанилүү. Мисалы: кентавр - мифологиялык гибрид, ал эми кыргыз жигити цивилизациялык реалдуулук.
Кентаврда адам менен аттын аралашуусу таң калыштуу. Көчмөн коомдо адам менен аттын өнөктөштүгү кадимки көрүнүш. Ошондуктан көчмөн адам үчүн: “Ат менен Эрдин жаны бир” деген түшүнүк миф эмес, ал - жашоонун өзү.
Байыркы грек мифологиясы бизге кентаврды калтырды. Ал - адамдын тулку бою менен аттын денеси бириккен табышмактуу жандык. Кылымдар бою адамдар аны тири укмуш катары түшүндүрүп келишти. Бирок, анын ичинде башка бир сыр жатат. Кентавр - балким, адамзаттын ат менен болгон мамилесинин мифтик күзгүсү. Ал - көчмөндүн тарыхый өзү эмес. Аны түздөн-түз кайсы бир элге тиешелүү кылуу илимий жактан негизсиз. Бирок, кентаврдын образы бизге байыркы отурукташкан дүйнө атчан адамды кандай кабыл алганын түшүнүүгө жардам берет. Ал эми бул кабылдоонун артында реалдуу тарыхый дүйнө турат. Алсак: Фессалиянын атчан коомдору. Евразиянын талаа элдери: турлар, сактар, сарматтар, скифтер, гундар, кыргыздар, түрктөр, монголдор, кыпчактар ж.б. Булар - кылымдар бою ат менен жашаган, ат менен көчкөн, ат менен согушкан, ат менен кабар жеткирген, ат менен мейкиндикти өздөштүргөн цивилизациялар. Бүгүн ошол атчан эл түзгөн цивилизациянын мурасы кайрадан дүйнөнүн алдында турат. Анын аты - Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары.
***
ЮНЕСКОнун Кыргызстандагы «Nomad games, rediscovering heritage, celebrating diversity» программасынын материалдарында да салттуу оюндарга байланыштуу билимдин улуу муундан кийинки муунга үйрөтүү, практика жана тууроо аркылуу өтөрү баса белгиленет.
Бул - көчмөн цивилизациясынын “тирүү мектеби”. Анда ат - окуу куралы, талаа – аудитория, устат – аксакал, ал эми жаш бала - окуучу. Кентаврдын артында дал ушундай адам менен жаратылыштын биримдигин көрүүгө болот.
2026-жылкы VI Оюндардын расмий концепциясында да этноспорт, этномаданият жана илимий-билимдик багыттар бирдиктүү программа катары көрсөтүлүүдө. Бул абдан маанилүү. Анткени көчмөндөрдүн оюндарын сактоо - спорттун түрлөрүн сактоо гана эмес. Ал: адам менен аттын мамилесин сактоо; муундар ортосундагы билимди сактоо; дене маданиятын сактоо; эрдик түшүнүгүн сактоо; командалык духту сактоо; табият менен мамилени сактоо деген сөз.
Көк бөрүдө ат негизги ролду ойнойт. Эр эңиште, Тыйын эңмейде, Жорго салышта, Аламан байгеде да ат бар. Булардын баарында көчмөндүн дүйнө менен болгон мамилеси бар. Ошондуктан Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын эң чоң мааниси - өткөндү кайталоодо эмес, өткөндүн философиясын азыркы дүйнөгө алып өтүүдө турат.
***
Көк бөрүнүн талаасында, Аламан байгенин дүбүртүндө, Жоргонун туяктарында, Эр эңиштин күчүндө, Тыйын эңмейдин шамдагайлыгында көчмөндөрдүн миңдеген жылдык тажрыйбалары кайрадан сүйлөп баштады. Бирок, бул жолу ал миф болуп сүйлөбөйт, ал өзүнүн тили менен сүйлөйт.
Байыркы шаардык грек көчмөн элдердин атчан адамын көрүп, кентаврдын образын жараткан. Ал эми, кыргыз дүйнөсү атчан адамды тарбиялап, баатырды жараткан. Бул эки образдын айырмасы абдан терең. Кентаврда адам менен аттын биримдиги таң калыштуу көрүнүш. Көчмөн дүйнөсүндө болсо, адам менен аттын биримдиги - жашоонун табигый формасы. Ошондуктан, бүгүн дүйнө Кыргызстанга келгенде, ал жөн гана оюн көрбөйт, ал адам менен аттын ортосундагы миңдеген жылдар мурун калыптанган мамиленин тирүү көрүнүшүн көрөт.
Ал мамиле мындай: Ат адамды көтөрөт, Адам атты коргойт. Ат адамга мейкиндик берет, Адам атка багыт берет. Ат Адамга күч берет, Адам күчкө акыл берет.
Көчмөндөр оюндарында биз спорттон мурда адам менен жаратылыштын биримдигин жана өз ара аракетин көрөбүз. Мына ушул жерден биз кентаврга жолугабыз. Анткени кентаврдын эң негизги өзгөчөлүгү - адам менен аттын бир бүтүндүгүндө. Көк бөрү ЮНЕСКОнун материалдарында да адам менен аттын тыгыз мамилесин чагылдырган салттуу оюн катары таанылган. Демек, бүгүнкү көчмөн оюндары - байыркы жашоо образынын музейдеги экспонаты эмес. Алар - тирүү маданият. Анткени, бул жерде спорт маданиятка айланат. Маданият тарыхка айланат, тарых философияга айланат. Ал эми философия кайрадан жашоого кайтып келет.
Ал эми 2026-жылкы VI Оюндардын расмий концепциясында да этноспорт, этномаданият жана илимий-билимдик багыттар бирдиктүү программа катары көрсөтүлүүдө. Бул абдан маанилүү. Анткени көчмөндөрдүн оюндарын сактоо - спорттун түрлөрүн сактоо гана эмес. Ал: адам менен аттын мамилесин сактоо; муундар ортосундагы билимди сактоо; дене маданиятын сактоо; эрдик түшүнүгүн сактоо; командалык духту сактоо; табият менен мамилени сактоо деген сөз.
Көк бөрүдө ат негизги ролдо ойнойт. Эр эңиште, Тыйын эңмейде, Жорго салышта, Аламан байгеде да ат бар. Булардын баарында көчмөндүн дүйнө менен болгон мамилеси бар. Ошондуктан Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын эң чоң мааниси - өткөндү кайталоодо эмес, өткөндүн философиясын азыркы дүйнөгө алып өтүүдө турат.

Абдырахман Алымбаев (Байас Турал) – КР Президентине караштуу Улуттук илимдер академиясынын академик А.А. Алтмышбаев атындагы Философия институтунун башкы илимий кызматкери, философия илимдеринин доктору