Меню
АЗЫРКЫ ИЛИМДЕГИ КРИЗИС ЖАНА ИЛИМИЙ РЕЙТИНГДЕР СИСТЕМАСЫ ЖӨНҮНДӨ
Академик А.А.Алтмышбаев атындагы Философия институтунун “Бейтабий интеллекттин философиясы” секторунун башчысы, профессор Аскарбек Абдыкадырович Бекбоевдин белгилүү илимий-теориялык “Вопросы философии” (Москва) журналына жарыяланган макаласынын кыска тезисттери.
Илим рейтинги: Scopus жана Web of Science жарыялоо системасына карата философиялык сындын тезистери
1. Чындыктан көрсөткүчкө өтүү. Азыркы илим барган сайын идеянын тереңдиги менен эмес, метрикалар аркылуу бааланып жатат: жарыялардын саны, шилтемелер, Хирш индекси, журналдын квартили жана башка көрсөткүчтөр. Мунун өзү илимде маңыздан эсепке, чыгармачылыктан отчёттуулукка өтүү жүрүп жатканын туюндурат.
2. Метрика бийликтин куралына айланды Scopus жана Web of Science жөн гана маалымат базалары болуудан калды. Алар илимпоздун көрүнүктүүлүгүн аныктайт, академиялык карьерага таасир этет, ресурстарды бөлүштүрүүгө катышат жана «чыныгы илим» деген эмне экенин белгилөөгө аракеттенет. Ошентип, алар билимди каттоочу каражат эмес, билим үстүнөн бийлик жүргүзүүчү механизмдерге айланды.
3. Илимди метрикалык жөнгө салуу. Илим барган сайын өлчөө логикасына баш ийип баратат: башкысы — маанилүү ой айтуу эмес, системада катталган болуу. Жарыя көп учурда чыныгы изденүүнүн жыйынтыгы эмес, академиялык жашоонун шартына айланууда.
4. Сан жаңы идеологияга айланды. Бүгүнкү күндө метрика көп учурда объективдүүлүктүн белгиси катары кабыл алынат. Бирок сан илимий идеянын чыныгы баасын дайыма эле ачып бере албайт. Өлчөө оңой болгон нерсе маанилүү деп эсептелип, ал эми философиялык тереңдик, маданий маанилүүлүк, ойдун нравалык күчү сыяктуу өлчөө кыйын жактар четке сүрүлүүдө. Натыйжада чындык эмес, статистикалык көрүнүктүүлүк башкы орунга чыгат.
5. Тилдик теңсиздик. Дүйнөлүк илим негизинен англис тилинин айланасында тегеренүүдө. Кыргызча, орусча жана башка тилдерде жазылган изилдөөлөр алсыз болгондуктан эмес, үстөмдүк кылган тилдик мейкиндикке кирбегендиктен көмүскөдө калып калат. Ушундан улам борбор менен чет жака бөлүнгөн эпистемологиялык теңсиздик жаралат.
6. Эпистемологиялык колониализм. Бир тилдик жана маданий модел бүт дүйнөлүк илимге стандарт коюп калганда, муну эпистемологиялык колониализм деп атоого болот. Башкача айтканда, дүйнөгө илимий ой жүгүртүүнүн, жазуунун жана жарыялоонун бир гана «туура» жолу таңууланат. Кыргызстан сыяктуу өлкөлөр үчүн бул өзгөчө сезимтал маселе, анткени мындай шартта өзүнүн интеллектуалдык үнүн жоготуп алуу коркунучу пайда болот.
7. Гуманитардык илимдердин аялуу абалы. Табигый жана техникалык илимдерде метрика айрым натыйжаларды жарым-жартылай чагылдырышы мүмкүн. Бирок философияда, маданият таанууда, тарыхта, адабият таанууда, искусство таанууда абал башкача. Бул тармактарда ойдун мааниси сөзсүз түрдө цитаталардын саны менен өлчөнбөйт. Маданий эс тутум, улуттук тажрыйба, тилдик тереңдик жана руханий мазмун санга толук сыйбайт.
8. Окумуштуу образындагы өзгөрүү. Рейтингдик логика жаңы типтеги изилдөөчүнү калыптандырууда. Ал барган сайын суроонун маңызы жөнүндө эмес, кайсы жерде жарыялануу, цитаталуулукту кантип көбөйтүү, системанын формалдуу талаптарына кантип туура келүү жөнүндө көбүрөөк ойлонууга аргасыз болот. Ошентип, эркин ойчулдун ордуна метриканы аткаруучу фигура чыгууда.
9. Билимдин ажыроосу. Илимпоз өзүн чындыкты жараткан субъект катары азыраак сезип, академиялык продукт өндүрүүчүгө көбүрөөк айланууда. Анын эмгеги статистикалык бирдикке, ал эми жарыя индекстер рыногундагы товарга айланат. Мунун натыйжасында билим адамдын ички чындык тажрыйбасынан жана илимий иштин руханий маанисинен ажырай баштайт.
10. Академиялык моралдын жылышы. Көрсөткүчтөр биринчи орунга чыккан сайын илимдин ички баалуулуктары да өзгөрөт. Ак ниеттиктин ордуна натыйжалуулук, абийирдин ордуна стратегия, тереңдиктин ордуна көрүнүктүүлүк, чындыкка кызмат кылуунун ордуна карьералык пайда үстөмдүк кыла баштайт. Натыйжада ички наркы алсыз, бирок сырткы натыйжага багытталган жаңы илимий мораль калыптанат.
11. Кыргызстан үчүн өзгөчө мааниси. Кыргыз Республикасы үчүн жарыялоо саясаты жөн гана академиялык маселе эмес. Бул маданий жана интеллектуалдык эгемендиктин маселеси. Эгер илимий баалуулук сырттагы базалар жана бөтөн стандарттар аркылуу гана аныкталса, улуттук илимий мектептердин баркы төмөндөп, гуманитардык билим алсырап, кыргыз жана орус тилдери илимий мейкиндиктен сүрүлүп чыгуу коркунучу жаралат.
12. Сын — баш тартуу дегендик эмес. Маселе эл аралык базалардын болушунда эмес. Маселе — алардын илимий баалуулуктун эң жогорку, дээрлик жалгыз өлчөмү катары кабыл алынышында. Scopus жана Web of Science эсепке алуу жана коммуникация куралы катары пайдалуу болушу мүмкүн, бирок алар чындыктын абсолюттук критерийине айланбашы керек.
13. Илимди гуманизациялоо зарыл. Илимди анын баштапкы маңызына — чындыкты издөөгө, ой жүгүртүүнү өнүктүрүүгө, адамга жана маданиятка кызмат кылууга кайтаруу керек. Бул үчүн улуттук илимий салттардын баалуулугун таануу, кыргыз жана орус тилдериндеги жарыяларды колдоо, гуманитардык дисциплиналарды урматтоо жана илимий эмгекти баалоонун ийкемдүү жолдорун иштеп чыгуу зарыл.
14. Ачык илим — мүмкүн болгон жолдордун бири. Чектөөлөрдөн чыгуу жолдорунун бири катары ачык илим принциптерин өнүктүрүү каралышы мүмкүн. Билимдин эркин жеткиликтүүлүгү, илимий коммуникациянын кеңейиши жана ачык платформалар жабык рейтингдик системалардын монополиясын алсыратууга жардам бере алат.
15. Баалоонун жаңы критерийлери керек. Илимди баалоодо идеянын тереңдигин, коомдук жана маданий маанисин, улуттук ой жүгүртүүгө кошкон салымын, дисциплинанын өзгөчөлүгүн, изилдөөнүн тили менен контекстин эске алуу зарыл. Бир эле критерийди бардык тармактарга механикалык түрдө колдонууга болбойт.
16. Илим — маалымат өндүрүү гана эмес, руханий турмуштун формасы. Чыныгы илим отчёттон коркуудан эмес, дүйнөнү түшүнүүгө болгон ички умтулуктан жаралат. Ал күмөн, абийир, жоопкерчилик, шыктануу жана ой жүгүртүүнүн кадыр-баркы менен байланыштуу. Ушулар жоголгон жерде илим жөн гана эсеп жүргүзүү технологиясына айланып калат.
17. Негизги жыйынтык. Азыркы жарыялоо системасы илимий маданияттагы терең кризисти чагылдырат: сан маани-маңызга, форма мазмунга, рейтинг чындыкка үстөмдүк кыла баштады. Ошондуктан бүгүнкү милдет — илимий өлчөөлөрдөн баш тартуу эмес, аларды ой жүгүртүүнүн кадыр-баркына, маданий жоопкерчиликке жана чындыкка кызмат кылуу принцибине баш ийдирүү.
Кыскача жыйынтык
* Илим барган сайын маңызы менен эмес, сандары менен өлчөнүп жатат.
* Scopus жана Web of Science маалымат базасы гана эмес, академиялык бийликтин куралына айланды.
* Метрика кээде билимдин чыныгы баасын алмаштырган идеологияга айланууда.
* Англис тилинин үстөмдүгү эпистемологиялык жана тилдик теңсиздикти күчөтөт.
* Гуманитардык илимдер сандык баалоонун логикасынан өзгөчө жабыркайт.
* Окумуштуу ойчулдан көрө метриканы аткаруучуга айланып калуу коркунучунда.
* Кыргызстан үчүн бул маданий эгемендик жана улуттук илимдин келечеги менен байланышкан маселе.
* Чыгуу жолу — илимди гуманизациялоо, көп тилдүүлүктү колдоо жана маңыздын рейтингден жогору турушун камсыз кылуу
Илим рейтинги: Scopus жана Web of Science жарыялоо системасына карата философиялык сындын тезистери
1. Чындыктан көрсөткүчкө өтүү. Азыркы илим барган сайын идеянын тереңдиги менен эмес, метрикалар аркылуу бааланып жатат: жарыялардын саны, шилтемелер, Хирш индекси, журналдын квартили жана башка көрсөткүчтөр. Мунун өзү илимде маңыздан эсепке, чыгармачылыктан отчёттуулукка өтүү жүрүп жатканын туюндурат.
2. Метрика бийликтин куралына айланды Scopus жана Web of Science жөн гана маалымат базалары болуудан калды. Алар илимпоздун көрүнүктүүлүгүн аныктайт, академиялык карьерага таасир этет, ресурстарды бөлүштүрүүгө катышат жана «чыныгы илим» деген эмне экенин белгилөөгө аракеттенет. Ошентип, алар билимди каттоочу каражат эмес, билим үстүнөн бийлик жүргүзүүчү механизмдерге айланды.
3. Илимди метрикалык жөнгө салуу. Илим барган сайын өлчөө логикасына баш ийип баратат: башкысы — маанилүү ой айтуу эмес, системада катталган болуу. Жарыя көп учурда чыныгы изденүүнүн жыйынтыгы эмес, академиялык жашоонун шартына айланууда.
4. Сан жаңы идеологияга айланды. Бүгүнкү күндө метрика көп учурда объективдүүлүктүн белгиси катары кабыл алынат. Бирок сан илимий идеянын чыныгы баасын дайыма эле ачып бере албайт. Өлчөө оңой болгон нерсе маанилүү деп эсептелип, ал эми философиялык тереңдик, маданий маанилүүлүк, ойдун нравалык күчү сыяктуу өлчөө кыйын жактар четке сүрүлүүдө. Натыйжада чындык эмес, статистикалык көрүнүктүүлүк башкы орунга чыгат.
5. Тилдик теңсиздик. Дүйнөлүк илим негизинен англис тилинин айланасында тегеренүүдө. Кыргызча, орусча жана башка тилдерде жазылган изилдөөлөр алсыз болгондуктан эмес, үстөмдүк кылган тилдик мейкиндикке кирбегендиктен көмүскөдө калып калат. Ушундан улам борбор менен чет жака бөлүнгөн эпистемологиялык теңсиздик жаралат.
6. Эпистемологиялык колониализм. Бир тилдик жана маданий модел бүт дүйнөлүк илимге стандарт коюп калганда, муну эпистемологиялык колониализм деп атоого болот. Башкача айтканда, дүйнөгө илимий ой жүгүртүүнүн, жазуунун жана жарыялоонун бир гана «туура» жолу таңууланат. Кыргызстан сыяктуу өлкөлөр үчүн бул өзгөчө сезимтал маселе, анткени мындай шартта өзүнүн интеллектуалдык үнүн жоготуп алуу коркунучу пайда болот.
7. Гуманитардык илимдердин аялуу абалы. Табигый жана техникалык илимдерде метрика айрым натыйжаларды жарым-жартылай чагылдырышы мүмкүн. Бирок философияда, маданият таанууда, тарыхта, адабият таанууда, искусство таанууда абал башкача. Бул тармактарда ойдун мааниси сөзсүз түрдө цитаталардын саны менен өлчөнбөйт. Маданий эс тутум, улуттук тажрыйба, тилдик тереңдик жана руханий мазмун санга толук сыйбайт.
8. Окумуштуу образындагы өзгөрүү. Рейтингдик логика жаңы типтеги изилдөөчүнү калыптандырууда. Ал барган сайын суроонун маңызы жөнүндө эмес, кайсы жерде жарыялануу, цитаталуулукту кантип көбөйтүү, системанын формалдуу талаптарына кантип туура келүү жөнүндө көбүрөөк ойлонууга аргасыз болот. Ошентип, эркин ойчулдун ордуна метриканы аткаруучу фигура чыгууда.
9. Билимдин ажыроосу. Илимпоз өзүн чындыкты жараткан субъект катары азыраак сезип, академиялык продукт өндүрүүчүгө көбүрөөк айланууда. Анын эмгеги статистикалык бирдикке, ал эми жарыя индекстер рыногундагы товарга айланат. Мунун натыйжасында билим адамдын ички чындык тажрыйбасынан жана илимий иштин руханий маанисинен ажырай баштайт.
10. Академиялык моралдын жылышы. Көрсөткүчтөр биринчи орунга чыккан сайын илимдин ички баалуулуктары да өзгөрөт. Ак ниеттиктин ордуна натыйжалуулук, абийирдин ордуна стратегия, тереңдиктин ордуна көрүнүктүүлүк, чындыкка кызмат кылуунун ордуна карьералык пайда үстөмдүк кыла баштайт. Натыйжада ички наркы алсыз, бирок сырткы натыйжага багытталган жаңы илимий мораль калыптанат.
11. Кыргызстан үчүн өзгөчө мааниси. Кыргыз Республикасы үчүн жарыялоо саясаты жөн гана академиялык маселе эмес. Бул маданий жана интеллектуалдык эгемендиктин маселеси. Эгер илимий баалуулук сырттагы базалар жана бөтөн стандарттар аркылуу гана аныкталса, улуттук илимий мектептердин баркы төмөндөп, гуманитардык билим алсырап, кыргыз жана орус тилдери илимий мейкиндиктен сүрүлүп чыгуу коркунучу жаралат.
12. Сын — баш тартуу дегендик эмес. Маселе эл аралык базалардын болушунда эмес. Маселе — алардын илимий баалуулуктун эң жогорку, дээрлик жалгыз өлчөмү катары кабыл алынышында. Scopus жана Web of Science эсепке алуу жана коммуникация куралы катары пайдалуу болушу мүмкүн, бирок алар чындыктын абсолюттук критерийине айланбашы керек.
13. Илимди гуманизациялоо зарыл. Илимди анын баштапкы маңызына — чындыкты издөөгө, ой жүгүртүүнү өнүктүрүүгө, адамга жана маданиятка кызмат кылууга кайтаруу керек. Бул үчүн улуттук илимий салттардын баалуулугун таануу, кыргыз жана орус тилдериндеги жарыяларды колдоо, гуманитардык дисциплиналарды урматтоо жана илимий эмгекти баалоонун ийкемдүү жолдорун иштеп чыгуу зарыл.
14. Ачык илим — мүмкүн болгон жолдордун бири. Чектөөлөрдөн чыгуу жолдорунун бири катары ачык илим принциптерин өнүктүрүү каралышы мүмкүн. Билимдин эркин жеткиликтүүлүгү, илимий коммуникациянын кеңейиши жана ачык платформалар жабык рейтингдик системалардын монополиясын алсыратууга жардам бере алат.
15. Баалоонун жаңы критерийлери керек. Илимди баалоодо идеянын тереңдигин, коомдук жана маданий маанисин, улуттук ой жүгүртүүгө кошкон салымын, дисциплинанын өзгөчөлүгүн, изилдөөнүн тили менен контекстин эске алуу зарыл. Бир эле критерийди бардык тармактарга механикалык түрдө колдонууга болбойт.
16. Илим — маалымат өндүрүү гана эмес, руханий турмуштун формасы. Чыныгы илим отчёттон коркуудан эмес, дүйнөнү түшүнүүгө болгон ички умтулуктан жаралат. Ал күмөн, абийир, жоопкерчилик, шыктануу жана ой жүгүртүүнүн кадыр-баркы менен байланыштуу. Ушулар жоголгон жерде илим жөн гана эсеп жүргүзүү технологиясына айланып калат.
17. Негизги жыйынтык. Азыркы жарыялоо системасы илимий маданияттагы терең кризисти чагылдырат: сан маани-маңызга, форма мазмунга, рейтинг чындыкка үстөмдүк кыла баштады. Ошондуктан бүгүнкү милдет — илимий өлчөөлөрдөн баш тартуу эмес, аларды ой жүгүртүүнүн кадыр-баркына, маданий жоопкерчиликке жана чындыкка кызмат кылуу принцибине баш ийдирүү.
Кыскача жыйынтык
* Илим барган сайын маңызы менен эмес, сандары менен өлчөнүп жатат.
* Scopus жана Web of Science маалымат базасы гана эмес, академиялык бийликтин куралына айланды.
* Метрика кээде билимдин чыныгы баасын алмаштырган идеологияга айланууда.
* Англис тилинин үстөмдүгү эпистемологиялык жана тилдик теңсиздикти күчөтөт.
* Гуманитардык илимдер сандык баалоонун логикасынан өзгөчө жабыркайт.
* Окумуштуу ойчулдан көрө метриканы аткаруучуга айланып калуу коркунучунда.
* Кыргызстан үчүн бул маданий эгемендик жана улуттук илимдин келечеги менен байланышкан маселе.
* Чыгуу жолу — илимди гуманизациялоо, көп тилдүүлүктү колдоо жана маңыздын рейтингден жогору турушун камсыз кылуу
