Бейтабий интеллект (БИ) — бул компьютерлерге жана программаларга адамдын айрым интеллектуалдык функцияларын аткарууга мүмкүндүк берген технологиялардын жыйындысы. Анын негизги максаты — маалыматтарды талдоо, мыйзамченемдүүлүктөрдү табуу, үйрөнүү жана белгилүү бир деңгээлде чечим кабыл алуу процесстерин автоматташтыруу.
Жөнөкөй тил менен айтканда, БИ — бул компьютердин «ой жүгүртүүсүн» камсыз кылууга багытталган технологиялык система. Албетте, бул жерде адам сыяктуу аң-сезимдүү ой жүгүртүү жөнүндө эмес, маалыматтарды эсептөө жана талдоо жөндөмү жөнүндө сөз болуп жатат.
Бейтабий интеллект жөнүндө идеялар өткөн кылымдын ортосунда эле пайда болгон. 1950-жылы англиялык математик Алан Тьюринг машиналар ойлоно алабы деген суроону көтөргөн. Ошондон тартып бул багыт өз алдынча илимий тармак катары өнүгө баштаган.
Бүгүнкү күндө БИ көпчүлүк адамдар байкабаган түрдө эле күнүмдүк жашообуздун бөлүгүнө айланып калды. Смартфондогу үн жардамчылар, интернеттеги сунуштар системасы, автоматтык котормо программалары, жүздү таануу технологиялары жана ChatGPT сыяктуу тилдик моделдер — мунун баары БИнин ар кандай көрүнүштөрү болуп саналат.
Бирок БИ эмне кылбасын, анын иштөөсүнүн негизинде маалыматтарды талдоо жана статистикалык мыйзамченемдүүлүктөрдү аныктоо жатат. Ал адам сыяктуу сезбейт, түш көрбөйт, кубанбайт жана кайгырбайт. Ал өз алдынча жашоо тажрыйбасына ээ эмес.
Ошондуктан бейтабий интеллектти адам акылынын көчүрмөсү катары эмес, адамдын интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүчү күчтүү технологиялык курал катары кароо туура болот. Бейтабий интеллект — аң-сезим эмес, маалыматтарды талдоого негизделген технологиялык система. Анын күчү эсептөөдө болсо, адамдын күчү аң-сезимде, чыгармачылыкта жана жоопкерчиликте жатат.
БЕЙТАБИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ЖАНА АДАМ АКЫЛЫ:
ОКШОШТУКПУ ЖЕ ТҮПКҮ АЙЫРМАБЫ?
Бейтабий интеллекттин өнүгүшү менен бирге эң көп берилген суроолордун бири төмөнкүдөй: машина адамдай ойлоно алабы?
Бир караганда мындай суроо мыйзам ченемдүү көрүнөт. Анткени БИ текст жаза алат, сүрөт тарта алат, шахмат ойной алат, маалыматтарды талдап, белгилүү бир деңгээлде чечим сунуштай алат. Айрым учурларда анын эсептөө мүмкүнчүлүгү адамдан да жогору көрүнөт.
Бирок маселенин тереңине үңүлгөндө адам акылы менен бейтабий интеллекттин ортосундагы айырма өтө чоң экени байкалат.
Алгач алардын окшош жактарына токтололу.
Адам да, БИ да маалымат менен иштейт. Экөө тең маалыматтарды кабыл алып, талдап, белгилүү бир жыйынтык чыгара алат. Экөө тең тажрыйбага окшош процесстер аркылуу үйрөнөт. Адам жашоодон үйрөнсө, БИ маалыматтардын чоң көлөмүнөн мыйзамченемдүүлүктөрдү өздөштүрөт.
Бирок ушул тышкы окшоштуктардын артында принципиалдуу айырмачылык жашырылган.
Адам акылы жөн гана маалыматтарды иштетүүчү система эмес.
Адам өзүнүн бар экенин аңдайт.
Ал өзү жөнүндө ойлоно алат.
Өзүнүн өткөнүн эстейт.
Келечеги тууралуу тынчсызданат.
Тандоо жасайт.
Ката кетирет.
Өкүнөт.
Үмүттөнөт.
Сүйөт.
Жек көрөт.
Боор оорутат.
Кечирет.
Башкача айтканда, адам акылы маалыматтарды гана эмес, бүтүндөй жашоо тажрыйбасын алып жүрөт.
Бейтабий интеллектте мындай дүйнө жок.
Ал маалыматтарды талдайт, бирок алардын маанисин адамдай башынан өткөрбөйт.
Ал «сүйүү» жөнүндө миңдеген барактарды жаза алат, бирок сүйө албайт.
Ал кайгы жөнүндө сүйлөп бере алат, бирок кайгыра албайт.
Ал эркиндик тууралуу ой жүгүртө алат, бирок эркиндикти сезбейт.
Философиянын тили менен айтканда, адам акылы субъективдүү тажрыйбага ээ, ал эми БИ маалыматтарды иштетүүчү объект катары гана иштейт.
Мындан улам дагы бир маанилүү суроо жаралат.
Эгерде БИ ушунчалык өнүгүп кетсе, анда ал адамды толугу менен алмаштыра алабы?
Бүгүн мындай коркунуч көп айтылууда.
Чындыгында БИ адамдын айрым интеллектуалдык функцияларын аткара алат. Ал маалымат издөөдө, эсептөөлөрдө, анализ жүргүзүүдө, текст түзүүдө жана башка көптөгөн иштерде адамга жардам бере алат.
Адам — өзүнүн өмүрүнүн маанисин издеген жандык.
Азыркы технологиялар ушул сапаттардын бирин да толук кайталай элек.
Балким келечекте БИ дагы күчтүү болуп өнүгөт.
Бирок ал адамдай болуп кала албайт.
Негизги суроо — адам өзү адам бойдон кала алабы?
Анткени технология канчалык өнүкпөсүн, аны колдонуу маселеси акырында адамдын акылына, абийирине жана жоопкерчилигине келип такалат. БИ адамдын атаандашы эмес, анын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүчү курал катары каралышы керек.

CHATGPT ДЕГЕН ЭМНЕ ЖАНА АЛ КАНТИП ИШТЕЙТ?
Акыркы бир нече жыл ичинде «ChatGPT» деген аталыш дүйнө жүзүндө кеңири белгилүү болуп калды. Аны студенттер, мугалимдер, илимпоздор, журналисттер, жөнөкөй колдонуучулар да пайдалана башташты. Кээ бир адамдар үчүн ал ишенимдүү жардамчы болсо, башкалар үчүн келечектин белгисиз технологиясы сыяктуу көрүнөт.
Чынында ChatGPT деген эмне?
Эмне үчүн ал адам менен сүйлөшүп жаткандай таасир калтырат? Ал чындап эле түшүнөбү же кантип жооп түзүп жатат?
ChatGPT — бул бейтабий интеллектке негизделген тилдик модель.
Жөнөкөй айтканда, ал адам тили менен иштөөгө үйрөтүлгөн компьютердик система.
Ал суроолорго жооп бере алат, тексттерди түзөт, түшүндүрмө берет, котормо жасайт, идея сунуштайт жана белгилүү бир деңгээлде диалог жүргүзө алат.
ChatGPT аталышындагы GPT сөзү англис тилиндеги «Generative Pre-trained Transformer» деген түшүнүктүн кыскартылган формасы болуп саналат.
Бул аталыш анын негизги өзгөчөлүгүн көрсөтөт.
Биринчиден, ал чоң көлөмдөгү тексттик маалыматтардын негизинде алдын ала үйрөтүлгөн.
Экинчиден, ал жаңы тексттерди жарата алат.
Үчүнчүдөн, ал сүйлөшүүнүн контекстин белгилүү деңгээлде сактап кала алат.
Бирок ушул жерде маанилүү бир жагдай бар.
Көпчүлүк адамдар ChatGPT жооп бергенде ал чындап эле ойлонуп жатат деп ойлошот.
Чындыгында болсо абал бир аз башкача.
ChatGPT адам сыяктуу дүйнөнү көрбөйт.
Анын көзү жок.
Кулагы жок.
Жашоо тажрыйбасы жок.
Ал кубанбайт.
Кайгырбайт.
Таң калбайт.
Анын жеке пикири да жок.
Ал сөздөрдүн ортосундагы статистикалык байланыштарды эсептеп иштейт.
Башкача айтканда, система суроону алып, ага эң ылайыктуу жооп кандай болушу мүмкүн экенин эсептейт.
Ушул себептен улам анын жооптору көп учурда табигый жана логикалуу көрүнөт.
Бирок бул түшүнөт дегенди билдирбейт.
Мисалы, адам «мекен» деген сөздү укканда анын эсинде тарых, балалык, эне тили, ата журт жана жеке сезимдер жанданат.
Ал эми ChatGPT үчүн бул сөз башка сөздөр менен байланышкан маалыматтык үлгү гана болуп саналат.
Дал ушул айырма адам акылы менен бейтабий интеллекттин ортосундагы негизги чек болуп эсептелет.
Ошентсе да ChatGPTнин мүмкүнчүлүктөрү өтө чоң.
Ал билим берүүдө жардамчы боло алат.
Тексттерди даярдоодо убакытты үнөмдөйт.
Тил үйрөнүүгө көмөк көрсөтөт.
Илимий маалыматтарды жалпылай алат.
Ар кандай идеяларды сунуштайт.
Кээде адам байкабай калган байланыштарды көрсөтө алат.
Бирок аны абсолюттук чындык булагы катары кабыл алуу туура эмес.
Анткени ал дагы жаңылыша алат.
Кээде так эмес маалымат берет.
Кээде иш жүзүндө жок маалыматтарды дагы ишенимдүү формада сунуштап коюшу мүмкүн.
Ошондуктан анын жооптору сын көз караш менен текшерилип турушу зарыл.
Бул жерде эң маанилүү суроо технологиянын өзүндө эмес.
Негизги маселе — аны пайдаланган адамда.
Акылдуу курал акылдуу колдонуучуну талап кылат.
Эгер адам ой жүгүртүүнү токтотуп, бардык жоопкерчиликти машинага өткөрүп берсе, анда технология өнүгүүнүн эмес, көз карандылыктын булагына айланышы мүмкүн.
Тескерисинче, эгер адам ChatGPTни өзүнүн билим алуу, чыгармачылык жана изилдөө мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү үчүн пайдаланса, анда ал пайдалуу интеллектуалдык жардамчы боло алат.
ChatGPT — адам тили менен иштеген күчтүү бейтабий интеллект системасы. Аны адамдын ордуна эмес, адамдын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүчү интеллектуалдык жардамчы катары кароо туура болот.
Аскарбек Бекбоев, философия илимдеринин доктору, профессор, КР УИАнын Философия институтунун Бейтабий интеллекттин философиясы секторунун башчысы