ДЖЕНЧУРАЕВА РОЗАЛИЯ ДЖАМАНКУЛОВНА

Дженчураева Розалия Джаманкуловна 1935-жылдын 30-майында Россиянын Оренбург облусунун Бугуруслан шаарында туулган. 1953-жылы Фрунзе шаарындагы №12 мектепти медаль менен бүтүрүп, ал эми 1958-жылы Москвадагы Түстүү металлдар жана алтын институтун "кен байлыктарды издөө жана чалгындоо" адистиги боюнча аяктаган. Геология институтунун кызматкери катары 1960-жылдын февралынан бери, 2026-жылга чейин үзгүлтүксүз иштеп келет.

Россия илимдер академиясынын Руда кендеринин, петрографиянын, минералогиянын жана геохимиянын геологиясы институтунда аспирантурадан өтүп, 1966-жылы кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү жактаган. 1990-жылы СССРдин Жогорку аттестациялык комиссиясы тарабынан геология-минералогия илимдеринин доктору деген илимий даража ыйгарылган.

Жалпы илимий эмгек стажы – 65 жыл, жогорку окуу жайда кошумча 10 жыл эмгектенген.

Геология институтунда пайдалуу кен байлыктары боюнча илимий программалардын жетекчиси болуп саналат. Бир катар жылдар бою эл аралык программаларда жана долбоорлордо (INTAS, IAGOD, UNESCO ж.б.) тең аткаруучу болгон. Илимий изилдөөлөр чет өлкөлүк (Германия, АКШ, Австрия, Кытай, Англия, Финляндия, Норвегия, Австралия, Япония, Россия ж.б.) окумуштуулар менен биргеликте жүргүзүлгөн. Геология боюнча эл аралык конгресстерге (27–33-сессиялар) катышып, алардын материалдарында өзүнүн баяндамалары жана макалалары жарыяланган.

Р.Д. Дженчураеванын 300гө жакын илимий эмгектери, 10 монографиясы жана бир катар геологиялык карталары жарык көргөн. Акыркы илимий монографиялары: «Кыргызстандын алтын кендери» (2020-ж.) жана «Кыргызстандын сейрек кездешүүчү кендери» (2024-ж.) – ар кандай генетикалык жана өнөр жайлык рудалык кен типтерин издөө жана чалгындоо боюнча илимий-колдонмолук багыттарды камтыган.

Анын демилгеси жана түздөн-түз катышуусу менен Кыргызстандын кендери боюнча эл аралык геологиялык экскурсиялар менен коштолгон эки ири конференция уюштурулган: 1997-жылы – 11 өлкөнүн окумуштуулары менен; 2001-жылы – 5 континенттен 20 өлкөнүн окумуштуулары менен. Бул иш-чаралардын жыйынтыгында Будапешт жана Лондондо эки жол көрсөтмө жана 1:1 000 000 масштабындагы Кыргызстандын металлогениялык картасы жарыяланган (Геология институтунун алдыңкы илимпоздору менен биргеликте түзүлгөн).

Р.Д. Дженчураева өзүнүн ишмердүүлүгүнүн аралыгында Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстар министрлиги менен бир катар эл аралык долбоорлордо тыгыз байланышта иштейт. Тянь-Шандын рудалуу системаларынын мыйзам ченемдүүлүктөрүн жана металлогениясын фундаменталдуу изилдөө конкреттүү колдонмолор менен айкалышып, рудалуу аймактарды баалоо жана божомолдоо боюнча ыкмаларды иштеп чыгууга өбөлгө түзгөн жана «Борбордук Евразиядагы чек аралык чөкмө бассейндердин жана катмарлуу түзүлүштөрдүн геологиясы, геодинамикасы, минерагениясы жана учурдагы геологиялык абалы» (Борбордук Евразиянын карталар Атласын түзүүнүн эл аралык долбоорунун экинчи этабы – 9 өлкө) эл аралык долбоорунда өз чагылышын тапкан. Дженчураева Р.Д. «Рудалуу кендерди моделдөө» блогунун жетекчиси болгон (2001–2006-жж.).

Андан тышкары “ГИС атласын” түзүү (2007–2009), “Сутуралык зоналардын минерагениясы” (2008–2010) долбоорлорун ишке ашырып, Кытай (Сиань) менен биргелешкен долбоордун алкагында Тянь-Шандын 1:1 000 000 масштабындагы металлогениялык картасы жарыяланган (Тянь-Шандын, коңшу республикалардын жана Кытайдын аймактарын камтыган).

Р.Д. Дженчураеванын демилгеси менен 2009-жылы Финляндия тарабынан каржыланган “Борбордук Азия өлкөлөрүнүн геология секторунда маалыматтык системаны өнүктүрүү жана өркүндөтүү” эл аралык долбоору ишке ашкан (2009–2011). Ал эми 2012–2014-жылдары Норвегия менен биргелешкен “Тоо-кен жана экология илимдери боюнча илимий изилдөөлөр. Магистратура жана PhD программаларынын сапатын жогорулатуу” долбоорунун жетекчиси болгон. Натыйжада тоо-кен багытындагы 20га жакын жаш адис Норвегиянын Тромсё университетинде бир жылдык билим алып келишкен.

Р.Д. Дженчураеванын жетекчилиги астында 2 докторлук жана 5 кандидаттык диссертация корголгон. Учурда 2 докторлук диссертация коргоого даярдалды.

Р. Д. Дженчураеванын жеке салымы:

300гө жакын илимий иши, 10 монографиясы жарыяланган. Актуалдуу геоилимий маселелерди чечүү жолу төмөнкүлөрдү камтыйт:

·       Кыргызстанда рудалуу метасоматизм боюнча формациялык анализ багытында жаңы илимий багыт түзүлүп, илимий мектеп негизделген. Бул тармактагы көп жылдык терең илимий изилдөөлөр маанилүү теориялык жыйынтыктарды чыгарууга жана ар түрдүү рудалык минералдашууну алдын ала болжолдоонун жаңы методологиясын иштеп чыгууга мүмкүндүк берди.

·       Геодинамикалык ансамблдердин жана өз ара байланышкан тектоникалык түзүлүштөрдүн негизинде кендерди аныктоо. Алардын арасында бир катар рудалуу очок-куполдуу структуралар бар. Ортоңку Тянь-Шандын аркыл магматикалык курчоосуна алтын-вольфрам кендери кирет, алар Кыргызстандан Казакстанга, андан ары Кытайдын аймагына чейин созулат. Ансамблдин ар бир структурасы рудалашуунун белгилүү бир түрү менен мүнөздөлөт.

·       Комплекстүү ыкма – коштоочу минералдардын кристалл-морфологиялык анализи, геохимиялык аномалияларды аныктоо, метасоматиттердин зоналуулугу ж.б. аркылуу рудалуу зоналардын тереңдик жана капталдагы параметрлерин аныктоо.

·       Алтын-жез-порфир кендери үчүн биринчи жолу энергияны өткөрүүнүн толкундуу механизми жана анын негизинде пайда болгон интерференция-резонанстык кубулуштардын негизинде белгилүү структуралардын пайда болушуна негизделген модель сунушталган. Бул механизмдин модели геологиялык изилдөөлөр үчүн ачыла элек кендердин геометриясын орнотуудан турган рудалык минералдашуунун жергиликтүү божомолун негиздүү түрдө түзүүгө мүмкүндүк берди.

·       Кыргызстандын аймагында Карлин тибиндеги кендерин алдын ала болжолдоо, алардын түзүлүшүндөгү жаңы мыйзам ченемдерди аныктоого мүмкүндүк берди. Бул мыйзам ченемдери өзүнө белгилүү бир тармактарды камтыйт, алардын баштапкы мүчөсү сурма-сымап кендери жана акыркы мүчөсү алтын кендери болуп эсептелинет. Ортоңку мүчөлөрү – сурма, алтындан баштап комплекстүү сурма-алтын кендерин камтыйт. Кыргызстанда чоң сурма жана сурма-сымап кендери (Хайдаркан, Кадамжай), ошондой эле сурма-алтын кендери (Чаувай, Терексай жана башкалар) кеңири тараган. Бирок, ошол эле учурда Кыргызстанда ушул типтеги ири алтын кендерин табуу мүмкүн эместигин билдирет.

·       Жергиликтүү божомол кендердин геометриясын жана алардын мейкиндикте жайгашуусун аныктоо болгон. Мисалы, жез-алтын-порфир формациясынын кендери үчүн дүйнөлүк практикада биринчи жолу интерференциялык-резонанстык кубулуштардын негизинде рудалык денелердин мүмкүн болгон бардык формаларын жана алардын мейкиндикте өз ара жайгашуусун конкреттүү аныктадык. Ал эми өзгөртүлгөн тоо тектердин (метасоматиттердин), мыйзам ченемдүү жайгашкан жана пириттин габитус формаларынын жардамы менен рудалык тулкулардын тереңдикке вертикалдуу таралышын, башкача айтканда, кендин параметрлерин аныктоо мүмкүн болгон.

1988–2015-жылдары Эл аралык Рудалык Кендердин Генезиси Ассоциациясынын (IAGOD) Кыргыз улуттук тобунун башчысы болгон. 2008-жылы Ослодо өткөн Эл аралык Геологиялык Конгрессте Азия боюнча конвенор болуп шайланган.

1995-жылдан — ЖАКтын эксперттик кеңешинин мүчөсү, 1999–2023-жылдары — Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу ЖАКтын Президиумунун мүчөсү.

Илимий жана коомдук ишмердүүлүгү медалдар жана ардак грамоталар менен белгиленген. 1993-жылы Кыргыз Республикасынын Илимге эмгек сиңирген ишмери наамы ыйгарылган.